ATTENTION !
Ce supplément au dictionnaire Favereau (version bleue, 1992 – puis rééditions dans divers formats de couleur verte, jaune...) n'est pas un lexique autonome, ni indépendant de l'usuel d'origine (d'où de multiples + qui signifient ajouts). De plus, le passage par le serveur FTP (wanadoo) lui fait perdre quelques caractères d'origine (.doc). Mais cette version en .htm reste quand même préférable à celle du créateur de sites utilisé (cf. pages d'accueil), qui ne reconnaît pas les signes phonétiques (API) et qui plus est remet parfois l'arabe (étymologie) à l'envers (pour l’arabe cf. > caractères spéciaux : Times New Roman – tout en bas de liste). Par ailleurs, outre ces questions de transcodage, il reste diverses coquilles du tapuscrit que l'on s'applique à corriger avec le temps.
Cet ouvrage, réalisé en vue de la publication d'un dictionnaire « version papier » augmenté, n'est pour le moment qu'un document de travail destiné aux doctorants en lexicographie. Malgré ses défauts, nous avons pensé utile de le diffuser tel quel.
Le nouveau dictionnaire français-breton étant rédigé depuis fin 2008, j’ai cessé d’alimenter ce supplément qui reste donc en l’état en attendant la publication du nouveau dictionnaire.
FF
(932 pages en corps 12 de supplément au DBC 1992 – 01/03/2009)
Cf.
ABRÉVIATIONS / BERRADURIOU (GFF
1992 p. XIV) > FIN
A
A (NL – Alpes) > ALPE(S)
« A+ » (texto etc.) cf. > KENÔ (& cf. - hum.- kenav’ / bar rav’ : « à+ à la rav(e) » – Ph 2001)
À + & la mère à Joseph (Région. – G.Sand) > e vamm da Job…
AA (NR < Agnona – cf. gaul onna fleuve – Internet)
« AAK » (arg. beur – A.I. < arab ﻚﺎﻫ hâk ! tiens (toi & var. / f./pl.) ! : « aak les bonbons ! »… - A.I.) idem + DAL / DEL ! : dal, Mohamed !
« ABÂ » (gallo : à bas, & en bas > n. : un "abâ" – cf. esp. abajo) Cf. (d’an, & en) nias / niaz*° (< dias / diaz*° = traoñ / traou & var. > en hias, er gias : teurel d’en / er g[u]ias Wu 19° – cf. W, E + Chon etc.)
& à bas
(tombé) > (deut diwar ar gazeg) a-ruilh (T<JG)
ABACA (textile des Philippines < esp. abacá) idem > abaka (m.)
ABACULE (de
mosaïque = tesselle) cf. tamm (karrez(ad)…)
ABADIE (NF & NL – oc = abbaye)
+ LABADIE (NF // LABAYE + LABBÉ) =
ABAISSE-LANGUE
(Med.) > astellig-teod f.-où
ABAISSEMENT + n.vb. (an / un) ISELLA(A)D /
IZELLÂD° / IZELAAT* < -at* : an izelaat (m. & var. – loct
> (un) « dizellad » Prl)
+ (v-br in gouriselder) > gouriselder /
-z-*° m.
ABAISSER + =
& abaisser une perpendiculaire diskenn un askwerenn (Mat.<JM)
& (fig.) m’abaisser à… + mont war bennoù ma
daoulin da… (T<JG)
+ Elle s’abaisse pour [mieux] conquérir / séduire
(Th. 18° angl. – Sheridan : She stoops to conquer) > Stouiñ
(a ra) a-benn konkeriñ / lubaniñ
ABALONE (angl.
US – syn.) > ORMEAU : O(U)RMEL(ENN)…
ABANDON + =
& une maison à l’abandon & un ti disirit / dizirit*° (/dizirit/ Prl)
ABANDONNATAIRE cf. dilesour / -z-*°
ABANDONNÉ,-E DILESET / DILEZET*°
+ parf.
(ardoisière – désaffectée) NAC’HET : ur vengleuz nac’het
(Y.Gow<HB) & maison… > ti
nac’het (EE) + (parf. Ku<EE) DISPRIZET
& enfant abandonné = bugel a(m)bandonet, dileset... & dianzavet
+ (&
enfant trouvé) = KAVAD m. (f.-enn-ed) : degaset da gavad (di – T<JG)
ABANDONNER + DILAOSKal (Prl) & (il a) abandonné son métier laosket (en deus) e vicher (T<JG)
& s'abandonner ‘n im laoskein da…/ get… (Prl)
+ la pie a abandonné son nid ar bik he deus kazet he neizh (T<JG)
+ votre lucidité vous a abandonné aet hoc’h anaoudegezh diganeoc’h (T<JG)
ABANDONNIQUE (Psych.) cf. (kaset da g\) kavad (m. & > ad.)
ABAQUE idem > abakenn (Mat.<JM)
ABASIE (gr a-+basis) idem > abasiezh f.
ABASOURDIR + cf. appr. BADAOUiñ : badaouet o kleved se (T<JG)
ABÂTARDIR + traoù avoltet (Prl)
ABATAGE, ABATANT, ABATÉE (vx – Rob.) > ABATT-
ABATS + & (de boucherie) TORIOÙ (T<JG)
ABAT-SON + cf.
harz-son (m.-où & -enn,-où)
ABATTAGE + & de l’abattage au travail TROC’H : troc’h ba e labour (& > he jeu… - Ph) + FONN : graet fonn (T<JG)
ABATTANT + & à abattant cf. gorre-gousi / -z-*°
ABATTEUR,-SE + Lahet zou ety er bocer / Tri éjon ha dihue annuer (W1880<PL)
ABATTIS + (& var. : abattes – Jura etc. : taillis =)
ABATTOIR +
parf. (W) BOSSEREZH / BOSEREZH f.-ioù : d’ar vosereh (L.H.)
ABATTRE +
loc. TAOL (TEUREL>TAOL-) : d’he zaol (gwezenn -W<FL & NA
285 / bêcher teul douar – Wu & gw. W1880<PL : turel &
taul- = taul)
& abattre le muret freuza ar vur (T<JG) + être abattu dont / mont d’an traoñ (T<JG)
& abattre du travail (vb) dijabl’ (W) & distlab’ labour (Prl)
& abattre la poussière LAZañ ar boultrenn / poultr (T<JG=Ph)
& abattre qun (en luttant etc.) + cf. leuriañ, link®añ, pradañ (ub)
&
s’abattre sur qun (mal) KOUEZañ war ub (T<JG) + KROG
(ar c’hleñved du) war ar moc’h
+ achever d’abattre PEURZISPENN (ti… – T<JG & Ph)
ABATTU,-E
(adj.) FAEZH (& cf. faezhet & distoket > DISTOK) +
DISKARET (fig. – T<JG) & cf. bec’h warnon…
& (pp.) + cf. il sera abattu + > hennezh a yelo d’an traoñ (T<JG)
ABAT-VENT… + & var. ababañchoù (Sun < NA) & avemantoù + koñtrevañchoù (Wi<FL)
ABBEVILLE (NL < abbé+ville – cf. NL Kernanad /-t – Ph&T…) =
& Abbevillais,-se > Abbevilliz (pl.)
ABCÉDER (Med. – former abcès) GORiñ + (en furoncle) HESKEDiñ
ABCÈS + il
faut crever l’abcès (& fig.) >
ret d’ar gor tarzhal (& -iñ – W) & lak da darzh-
& cf. (formé en) abcès + bulumet & cf. arouez (al laezh…) & beskoul, hesked, troell (T<JG)
+ ayant des traces d’abcès (irvin saoz & patatez) garzennet (T<JG)
ABD- (NF =
serviteur > Abd-el-Kader < qd«r
serviteur de pouvoir, Abdallah, Abdelaziz tout-puissant – Abd-el-Krim,
Abdelfatah, Abdellatif – du bienveillant – & Abderrahmane – du
miséricordieux) cf. // br-gall... AB- (NF Abalea…)
ABDIQUER +
& je n’abdiquerai (renoncerai) pas > me a zalc’ho ma zroad er par (T<JG)
ABDO > ABDOMEN + ABDOMINAUX
& faire
tes abdos (Sp.) > c’hoari gant
da dor / teur (ub)
& (personne au ventre « en tricot ») sans abdos > KOF STAMM (m.-où)
ABÉCÉDAIRE + & abece (C.
& -er) : Levric an A B C (GReg<HB)
« ABÉCHER »
(gallo: nourrir au bec < bec – celt-gaul. – cf. > br.m & loc.)
abechiñ
ABÉE ( < bée) cf. (toull-) c’hwi & > (ar) fi (m. - Plz & Big-Kap)
ABEILLE + (cf.
Region. « beko » < gaul. – L. – & Région. : avette)
ABEL (1 – NP)
+ & Fils maudit de
+ cf. (hum. – jeu de mots > pseudo. / a-bell hag… ) Abel a-dost…
ABEL (2 – anc frç & able : NL Pont d’Able : peuplier blanc < alba)
ABÉLIEN idem : group abelian (Mat.<JM)
ABER + (& cf. étym. celt. *ad+bero =
ber & br.N. Aberdeen / gaél. inbher > Inverness…) :
Bro an Aberioù (Goueled Leon)
& fond d’aber lost an aber (& al Loc’h
– NL)
& l’Aber-Ildut + Richer an Aber
(Li<YR)
ABERDEEN (NL Écosse – brit. : aber + NR Dee
– cf. / gall. & / gaél-irl inbher: Inverness)=
ABERDEEN-ANGUS (bovin < NL Écosse N.) idem :
aberdeen-angus
ABERRANCE diboellañs f.-où (& cf. diboellamant m.-où)
ABERRI (basq. : néol. 19° < (h)erri-a le pays : Euskal Herria le Pays Basque – 7 provinces / Euskadi 1936, 1977 : C.A.V. – Communidad Autonoma Vasca : Bizkaia, Gipuzkoa & Alaba)
& Aberri Eguna (basq. egun jour – de la patrie basque) = Aberri Eguna Gasteiz (F.K. 1934)
ABIÉTACÉE / ABIÉTINÉE > gwez sap(in) coll.-enn-où
ABIÉTIN -SAP(IN) – Cf. coat-sap
(W1880<PL)
ABÎME + en
abîme (& > abyme – en ce sens surt.) melezouret (& -ek* <
Diwan), & (var.) : mil(l)iouret
ABÎMER + (oeuf, tissu etc. – parf.) MARL(O)UINañ (TK<MxM) : traou marlouinet + (cultures) DIRAÑSiñ : dirañset ar parkad kaol ged ar saout (Prl - & cf. rañv,-ad / -at*) + parf. (fruits : poires etc.) BLOÑSiñ : per bloñset (Prl=Ph)
& les lunettes abîment la vue > ar gwer a goll daoulagad an dud (T<JG)
AB INTESTAT idem, & di-destou (v-br &
an- + testou stipulationes - L.F. 313) & > di-destamant //
didest-kaer
AB IRATO idem (dre gounnar - cf. celt &
v-br dar + dér. konnar / kounnar "rage de chiens" &
anct connaret, conniriec & anconnar + digo(u)nnar -
plante - L.F. 125) & cf. a-zroug…
ABLACTATION + DILAEZH m.
ABLATER (Med.) cf. LEMer ( /
LAMed / -et*…), & idem : ablatiñ
-ABLE (suff.) > -ABL / -AP(L)*
ABLERET (syn. ABLIER - Lar.) roued
karrez m.-où...
ABLETTE + (
< albe < lat. albulum : blanchâtre - & cf. – syn. – vandoise <
gaul. *uindesia < *uindo > gwenn = irl. find…
- L 199)
ABLIER > ABLERET
ABLUTION + pl. ablutions &
cf. gwalc’hadurezh f. (Prl & GReg.)
ABNÉGATION +
(lat. abnegatio : refus) + & (qui a, ou développe... un) don d'abnégation
cf. (gall =) emro, -ad & -iñ (& emroüs)
ABOIEMENT + & son aboiement (caractéristique – du chien) e harzh (T<JG)
ABOIS + (Prl) ba / en e sach(où) diwezañ (& ‘n ur sech d’ar marw – Prl)
ABONDAMMENT + (Cf. : adj. -ANT,-E)
& pleuvoir abondamment ober dour da vad (T<JG = Ph)
ABONDANCE + E-LEIZH ( / hileizh : HELAEZH n. & adv. – W1880<PL hilleih & a leih) : e-leizh a dud + traou a-leizh (T<JG) & n’eus ket a-leizh a dud (Are)
+ (Prl) & puilhante’ a… (NA 039 – Wu : beaucoup de… & cf. syn.)
& abondance de biens kreñv an traou (eno – T<JG = Ph)
& en trop
grande abondance (surproduction) > fam. (patatez) d’ober teil (T<JG=Ph)
ABONDANCISTE idem
> abondañsist m.-ed
ABONDANT,-E + parf. PUILH : niver puilh (Mat.<JM - & cf. > puilhentez – NA 039)
& pêche
abondante (& en abondance) pesked a-leizh / e-leizh, & kreñv ar
c’hig… (JG & cf. fonnus – kaol & patatez…)
ABONDEMENT + cf. n.vb. fonnaad, & puilhentez (NA 039 / BEAUCOUP)
ABONDER +
(cf. celt. anc.-gaul bonda / bunda fond > NL & br-gall... bon-)
+ abonder dans le sens de qun HENTañ war ub (Faoued – Ku<EE) & lakaat an tu kaer doc’h ub (W)
& abonder
un compte (approvisionner, créditer) > pourvezañ ur c’hont…
ABONNER + (& cf. étym. < bonn- = celt. bonn borne / limite – L 189)
ABORD + & quitter les abords de la maison > mont diwar-dro an ti (T<JG)
& d’abord > ar vamm da genta hag ar
verc’h da c’houde (T<JG) & Doue da genta ha ni war-lerc’h
& d’un abord facile aeset mont en kaoz
gantañ (T<DG)
ABORDABLE + (Prl) / gober getoñ
ABORDAGE + & idem : Ag a pe héamb d’en
abordage (Wu – 19°)
ABORDER +
& (cf. accoster) AOCHañ (T<JG)
ABOT + (& cf. hual + kroashual, treushual
& à bovins haod, nask & pennask…)
« A
BOUIZE » (arg. Wi = à fond > arg. "à donf " – au champ, au
lit…) cf. W a bouis / -z*° > A BOUES / -Z*°
ABOULER + (Prl) / degas bara amañ ! & dait ‘ta !
ABOULIE + (Prl) > VENEREZH m.
ABOUT (gallo : l’about d’ l’année) > PENNIG / penneg / & -ek* < pennek-ha-revrek...
ABOUTER + (& cf. pennekaad / gallo…)
ABOUTIR +
& une consersation qui n’aboutit à rien > ur gaos ha n’a ket da benn
ebed (Prl) & n’a ket da benn ebet…
ABOYER + & aboyer de façon insistante ou agressive… KARGein (Prl - & cf. kac’hellat…)
ABRACADABRANTESQUE
(Rimbaud > Chirac) > cf. diskontaj / -ach (m.-où)
ABRAHAM + (hebr. & cf. arab ﻢﻬﺭﺑﺇ : Ibrahim > Brahim) & NL (feunteun) sant Abraham (KL - F3 / dour)
ABRÉACTION (Psych. <all.) idem : abreaksion f.-où
ABRÉAGIR
(Psych.) idem > abreajissañ / -s-*°
ABRÉGÉ + & en abreje eus ma buhez (Conan – 19°)
& en abrégé > hep klask kement-se a dro (T<JG)
ABREUVER +
& abreuver d’injures + (Prl) LAETAad / -at*
ABREUVOIR + rue de l’abreuvoir (Ggp) > ru an abilouer (T) / ar poull-douran (Pouldouran NL T : maer Pouldouran & kêr – Plouha)
& à
l’abreuvoir ! > (appr.) d’an dour ! (T<JG / kezeg)
ABRI + (lat. apri-) +
& (journée de travail) à l’abri un dewezh karrdi (Prl)
& cf. (abri
naturel, végétal etc.) GWASKADENN (Prl) = GWASKEDENN f.-où (&
coll. usu. GWASKED – Ph & K + T<JG = Wu : hemb
goesket – inis hemp coet : Arh = Arzh)
& sans abri (rim. – T<JG = Ph) DIABRI
+ à l’abri des voleurs (arc’hant ) klenket ouzh al laeron (JG)
+ à l’abri du risque ( = maladie) er-maez a riskl (T<JG)
+ abri-sous-roche (Géo.) cf. NL – Bréhat (Préhist. – Goare(z)+ma ?) Goareva (Briad)
ABRIDIOLE cf.
(appr.) chapelig f.-où
ABRIBUS + (1) idem,
parf. [KLEDOURENN…]
ABRICOT + (aubercot – 16ème < catal. albercoc < arab al-barqûq : ﻖﻮﻗﺮﺒﻠﺍ = prunes – A.I.) : an abriko (T<JG)
& (couleur) > melen u / MELEN UI (T<DG)
ABRI-SOUS-ROCHE > ABRI
ABRITÉ,-E +
(var. – usu.) CHOUR® / SOURR : ul lec’h chour (Wi<FL : kled ha
tomm / kleit ha toemm)
ABRITER + (& s’abriter) =
& viens t’abriter (te blottir), c’est plus abrité ici deus amañ da skoassañ, amañ eo gwasketoc’h (T<JG=Ph)
ABROGEABLE Cf. torrabl / -apl* (& /
torrus…)
ABRUTI,-E + & cf. darsod / darzod / &
-sot* + FINSOD / & -SOT* (Ku) & hanter-sod, & amiod…(Prl)
ABSCISSE + 1. idem : absiss / -is*° (Mat.<JM)
ABSENCE + & en notre absence (Guillevic – Encoches 1975 > PJ Helias : Askennou) ha ni pell diouto
& absence d’hypothèque… kuit a luz (war an ti…- T<FP)
ABSENT,-E + & absent,-e de chez soi (ub bet) DIOUZH + EUS > DEUS AR GÊR (T>JG + & maître absent > kêr heb aotrou)
+ absent (par l’esprit) > (métaph.) aet ma spered da stoupa (& en galouaj – T<JG)
ABSENTER +
& je ne me suis pas absenté n’on ket bet eus ar gêr (T<JG)
ABSINTHE + & (gwin) huelenn c'hwero (F&B 19° < CCh)
+ (arg. TUN.) angoluch m.
ABSINTHISME cf. (gaul. absinthe brigantios
< brigo force…)
ABSOLU,-E,-MENT + (adv.) > ABSOLUMENT
+ (Mat.<JM) absolud / & -t*, & hañval-bew
( / hawal-béù – Prl…)
& royauté absolue idem, & ar rouantelez
gronz (Laouenan c 1830 / 220)
+ il le faut absolument > red mad eo (T<JG)
+ absolument
vrai > gwir-bater (T<JG)
ABSOLUE idem > absoludenn f.-où, & talvoud absolut m.-où (Mat.<JM)
ABSOLUITÉ cf. > absoluded (f.)
ABSOLUMENT + (Mat.<JM) > end-absolut
& absolument rien mann ebed a-grenn, & foeltr tamm (T<JG=Ph)
+ (usu. – excl.) cf. (Go – loct
“oui, klè’ !” < ) ya,
kle(v) !
ABSORBANCE cf. n.vb. (an) euvro…
ABSORBANT,-E + & élément absorbant
(Mat.<JM) elfenn euvrus
+ (crachin etc.) le vent l’absorbera > boued-avel eo (T<JG) / (chanson) le vent l’emportera > Cf. (son) gant an avel kaset…
ABSORBÉ,-E +
& absorbé par la conversation da heul kaoz (g’ub – T<JG) & da heul ar gaoz (Ph)
ABSTÈME (angl. abstemious & cf. T/tee-totaler – 19°, & gall. sobr…) idem (& àr yun…)
ABSTENIR + & chom heb / hep (ket –
Prl) + tremen heb ober (T<JG)
& il conviendra de t’abstenir > mad dit tremen (T<JG)
& il ferait mieux de s’abstenir > falloc’h evit paouez a ra (T<JG)
& en
s’abstenant de tout commentaire ‘nes laret tamm hiroc’h
ABSTRACT idem
: abstract / abstrakt m.-où (& un diverr…) : abstraktoù ar c'hollok
ABSTRACTEUR cf. > difetiss(+-er) / -s-*°
ABSTRACTION +
(Mat.<JM) idem > abstretadur, & difetister m.-ioù
(< Diwan)
ABSTRAIT + = [abstret] + (Mat.<JM)
& cf.
(plutôt = difficile à repérer…) diheverz (Diwan)
+ Les idées générales et abstraites sont la source des plus grandes erreurs des hommes (Rousseau) Ar mennozhioù bras hag abstret, setu mammenn gwashañ fazioù gant mab-den
ABSTRUS,-E + (cf. v-br daemer & m-br demer... gl obscurus – 13° < L.F. 127) > demer + appr. TEÑWEL / TEÑVAL, & start da gompren (Prl)
ABSURDE + ce serait absurde de ma part > drol a-walc’h e ve din (T<JG = Ph)
+ (Mat.<JM,
Sc. & Lit. etc.) idem : (an) absurd
& cf. (littt = "non sens") anster (Diwan)
& théâtre
de l’absurde… teatr an absurd, & c’hoariva an anster / an diboell (&
-egezh < Diwan), & c’hoariva / teatr an direson / -rezon*° (=)
ABUS + abus de tout (& de tous biens) > drougimplij kement tra (& kement mad zo)
& abus de langage (Mat.<JM) drougimplij (& drougusañs / -z-*°) yezh
& abus de biens sociaux (Dr.) drougimplij madoù kevredig(ezh)
ABUSUS (Dr. – lat.) =
ABYME (en) > ABÎME
ABYSSIN / ABYSSINIEN,-NE abissinian
(& kazh abissian) / -s-*°
AC ( < angl. Academy :
-AC (NL &
NP : Callac, Milizac etc. < gaul. -acon > lat. -ac[um] // celt > -oc
> gall & L -og & > -euc & br -EG / -EK* - ex. NL
Brulueg...)
AÇ (verlan < ça) > AS
ACABIT +
(prov. : achevé < vb. cabir < CAP & cf. esp. acabo…) idem :
memes « akabi(t)»
& du même
acabit (fam. – péjor.) > ren-ha-ren
(evel pater ar c’hazh – T<JG)
ACADÉMIE + Akademiez Vreiz (ERN & FV –
c 1920)
& cf. (police) academy (gall. academi
/ athrofa)
& (Star) Ac = (Ak) / Kademi…
ACADÉMISME + & idem (-ism)
ACADEMOS (NL / Platon) idem :
"(liorz) Acadêmos" (J.Kerrien)
ACADEMY (frangl.) > AC
ACAGNARDER (S’AC.– cf. cagnard <
cani : chienne - & cf. gallo « acangner ») KLUVENNiñ /
KLUFANañ : kluvennet e-pad an deiz e-tal an tan (T<JG)
ACAJOU + (tupi – Brésil) =
ACALORIQUE (préf. a- privatif) cf. an- : ankalorik
« ACANGNER »
(gallo s’acangner = (se) plaindre…) cf. en em jalañ ( < chal-)
A CAPELA > A CAPPELLA
A CAPPELLA
(lat. : « à chapelle ») idem : kan a cappella (Y.F.
Kemener…), (appr.) A
VEG : sonein a veg
(W – F3) & cf. (kanaouennoù) a-bos / -boz*°
ACARIÂTRE + femme ac. & cf.
& (la fille est) assez acariâtre (ar verc’h zo) pik a-walc’h (T<JG)
ACARIEN + idem : akarian > akarianed (pl.)
ACARUS
(lat.-gr. akari + & cf. arab ﺡﺎﻂ -
tih : tique, & acarus p. 398 = acarien – Lar.) idem
ACAULE DIC’HAR (cf. dic’haret…)
ACCABLANT,-E +
& tâche accablante + cf. brewus / brevus & mac’hom > ur vac’hom (JG) = ul lazh-tud
ACCABLER +
& cf. (temps etc.) LAZHañ + MAC’HOMañ (T<JG = Ph)
ACCAPARANT (pp.) > ACCAPARER
&
accaparant toute la conversation > an ton hag ar pardon ganti (& ar
gaoz a vez ganti toud)
ACCAPARER + parf. (au détriment de qun) > SKRAP’ : skrapet digant ar besketaerien (JG)
(fig.) accaparer qun & sailh’ àr ub (Prl)
& accaparer la parole ‘mañ tout an trouz hag ar pardon gante (T<DG)
ACCAPAREUR,-SE +
& les accapareurs de terres (de la commune) cf. krignerien ar barres, & ur c’horniad mat deus parres… zo aet gante !
& accapareur de temps (importuns etc.) & laer-amzer : laeron-amzer (A.Duval) + & cf. un uz-amzer hennezh ! (Ph)
ACCÉDANT,-E +
&
accédants à la propriété cf. danvez perc’henn(ed)…
+ cf.
primo-accédants > danvez kentañ
perc’hennañ
ACCELERANDO (Mus. < ital.) idem (& (peus)founnus)
ACCÉLÉRATION +
(Mat.<JM…) buanadur m.-ioù
ACCÉLÉRÉ,-E (Mat.<JM…) BUAN(N)AET
& (n. -
Ciné.) cf. (ur) buannaad / buanaat* (kamera), & founnussaad /
founnusaat*
ACCÉLÉRER + & accélère ! (auto-école Ggp – en br.) > buannoc’h ! / founnussoc’h ! (Ph)
& il est
temps d’accélérer (la cadence, le rythme) > (métaph.) arru eo poent touch
(kezeg)
ACCENT > 1.
(usu. & en gal) AKSANT : aksant ar c'hreistez ; 2. POUES
/ POUEZ*°-MOUEZH : poues-mouezh Leon + (3. accent d’intensité taol-mouezh
+ parf. confondu avec 4. accent tonique ton-mouezh)
ACCENTUÉ,-E AKSANT(U)ET,
& poues-mouezhiet / pouez*°- / taol-mouezhiet : taol-mouezhiet eo ar ger-mañ war ar silabenn gentañ (JCR)
ACCENTUEL,-LE
cf. (silabenn…) idem : aksantuel (& cf. aksantet…)
ACCEPTABILITÉ
(Ling.) cf. « akseptadusted », & degemerablentez (& cf. réception – d’une oeuvre etc.)
ressevidigezh / -s-*°…
ACCEPTABLE + & idem : n’eo ket akseptabl (L – F3)
ACCEPTANT,-E (usu.) ASSANTER / -S-*° m.-ion f.1
ACCEPTER + & (néol. < gall derbyn) > darbenn (& cf. ARBENN)
& accepter (ce qu’on offre) > KEMER : ne’m boa ket kemeret – digante… (T<JG = Ph)
& si on accepte tout > mar kar an den (e vo mac’het… - T<JG = Ph)
ACCEPTION + (Sc. – Ling. – cf. appr. sens = ster) & idem : aksepsïon f.-où
+ (appr.) lavaredigezh
(& lavaregezh < cf. (NL Ker)lavarec – Go) f.-ioù > hervez al
lavaredigezh-se
ACCÈS +
& (néol. c 1990) + « enmont » (YO) / moned/monet/mont
e-barzh (stalioù) > (signalétique) E-BARZH
& dans un accès de colère g’ar gounnar, & (en) ur rehantad geti… (W<FL)
& un accès de sommeil > ma barr c’hoant-kousked (T<JG)
+ accès de tendresse ur barr mignoniaj (T<JG)
& par accès (crise) > reusiadoù en devez (Ph)
ACCESSIBLE +
(Mat.<JM – dér. néo.) > « ac’hesadus »
& (pointe etc.) pas accessible – à pied n’en deus ket digoret hiziw (T<JG)
ACCIDENT +
(cf. arab > ksîda=)
+ (sens vague) & (Prl) un tammig « harsoupad » > un assoup(l)ad
& accident (de terrain) pl. & kostoù (Prl)
ACCIDENTÉ,-E + & war (e) gostez…(Ph)
& Carnoët est très accidenté Karnoed n'eo ken beg ha bos (/beka'bos/ Ph)
ACCIDENTOGÈNE
> (ur pleg) kaoz da lies aksidant…
ACCISE
(Belg.< néerl. accijs) idem & cf. (syn.) kustum
ACCISIEN Cf. (métonymie) kustum : (sac'h) ar c'hustum
ACCLIMATER +
& s’acclimater (fig.) : qui s’est bien acclimaté ici > en em dommet amañ
ACCOINTANCE + & cf. akoent (Prl = akord)
ACCOINTER + & (anct & cf. –angl. : acquaintance – Montaigne : j’accointe ceux-là > pleustrañ a ran ar re-hont)
ACCOLADE + & briatadur m.-ioù (dér. – Mat.<JM)
ACCOLER +
& accolés structurellement (parcelles, habitations...) > (structures) -HA- : douar-ha-douar (da Garnassen), daou di touch-ha-touch (Prl)
ACCOMMODANT,-E + & (hum. – T<JG : ur plac’h) « fiat voluntas tua »
& (appr.) proprio accommodant > un aotrou jentil (T<JG = Ph)
ACCOMMODEMENT +
& (Prl) / « imglaw »
ACCOMMODER
+ (une sauce etc.) cf. AOSiñ / -Z-*° (yod…)
+ OBER
diouzh (meskl…)
& s’acommoder de... OBER G’... : ober gant ar sort a vez (T<JG = Ph)
ACCOMPAGNATEUR,-TRICE + & cherche un accompagnateur etc. > klask FRED
ACCOMPAGNER + & pour l’accompagner > (usu.) MONT GANT, & asambles g’ (ub)
& cf. (Prl) moned en arbenn da ub
+ accompagner par la main > diwar-bouez an dorn (T<JG)
+ en t’accompagnant (Mus.) > da’z heul (T<JG)
ACCOMPLI,-E + & trois ans accomplis > tri bloaz LEUN (T<JG=Ph)
& fait accompli > devoud m.-où (cf. n.vb. (en) devoud(où) avoirs…)
+ être mis devant le fait accompli > ne oa ket reit din da choaj (trad.> E Langonned – Stivell)
ACCOMPLIR + (usu.) > OBER + GRAET : accompli des exploits > graet taolioù kaer (JG)
ACCOMPLISSEMENT + & cf. akuitañs (Heneu<GB)
AC©ON
(dial. < & anc.-sax. ? naca barque) idem…
ACCORD + (être) d’accord en tu ganit (Ph) & àr an tu ganeoc’h (Wi<FL)
& en tout
point d’acccord akoent hag akord (Prl) + & en un dorn (JG / A-UNAN)
& se mettre d’accord ober marc’had (g’ub – T<JG)
+ accords (commerciaux etc.) > marc’hadoù,-jou (JG)
ACCORDANT,-E (anct : en accord – Montaigne : très bien accordantes à celles de l’âme > akord mat-tre gant re an ene)
ACCORDER + & accorder sa demander reiñ he goulenn (T<JG)
& les soins qu’il faut accorder aux chevaux an evezh a vez d’ober d’ar c’hezeg (T<JG)
& s’accorder & en em gordañ (TGo = Ph) & cf. en em ingali (T<JG)
+ (fig. - & « se sucrer ») en em
segaliñ (T-Go<FP // T<JG ober segal an eil gand egile)
ACCORTE +
& appr. DIFRIGASS / -AS*° (Wi & Prl) : une accorte servante
(& jeune fille...) ur plac’h difrigas
ACCOT cf. glannad (+ glannioù
& ambrioù…) & cf. NL ar C'hlann
ACCOTEMENT + (appr.) KOSTEZ (an hent) : ar c’hostezioù (T<JG)
ACCOUCHÉE + (unan) wilioudet (& > gwiliouded) + (arg. Brest) unan aet da Blougastell
ACCOUCHER + (par euphém.– T<Klerg) DISPAKañ + & (ensemble) en ur c’hovad (T<JG)
& la montagne a accouché d’une souris en em droet eo ar menez en ur bern douar-goz (Y.Gow<HB) / aet mil d’ober kant & graet ur c’honikl e-lec’h ur c’had (T<JG)
ACCOUDÉ,-E (cf. vb) > alkodet, & war e
orloc’h (T<JG)
& (appr.) > GOURVEZET / goulvet ‘oe d’an
daol (Wi<PYK)
ACCOUDEMENT + ALKOD m.(-où) :
eun alkod mad (Li<YR)
ACCOUER (chevaux) cf. stagañ
lost-ha-lost (& // lostigelliñ,-genniñ…)
ACCOUPLER + PAR(A)ad / -at*
(an dud / eured – W<FL)
ACCOURCIR cf. (raccourcir) BERRAad
/ -at* & diverrañ…
ACCOURIR + & cf. kerzh(et) d'an daoulamm / daou lamp (Are)
ACCOUTRÉ,-E (anc. frç) : lit accoutré (de couette etc. – actes not.<J.R.) > gant dilhad-wele / golc'hed hag all…
ACCOUTREMENT + & idem : peseurt akoutramant ? (Li<YR)
ACCOUTUMANCE
> 1. KUSTUMAÑS : reve ar gustumañs...
ACCOUTUMER +
& s'accoutumer & ‘n em gustumad / -at* (Prl)
ACCOUVAGE cf. gorerezh m.
ACCRO cf. (bezañ
/ bout) KROG (da vad – e, g’ + oc’h : krog da vat oc’h ober – Y.Gow)
> & e-krog : accro à l’héro ‘krog en hero(in) ; accro du
micro sod g’ar mikro & diodet g’...
+ appr. > BOAS / BOES / -Z° (da+vb, ouzh+n…)
ACCROCHE + & krogedigezh (Prl)
& de l’accroche (Pub.) cf. KROG : (klask)
krog ‘barzh !…
ACCROCHE- cf. KROG-
ACCROCHÉ,-E (à) +
A-GRAP (T<JG) + SKOURR (da… – Prl) & cf. krog-ha-krog,
sac’het
& (bernique – Calloc’h) èl ar vernikenn àr ar
roc’h / ma c’halon zo staget doc’hoc’h
& accroché au rocher karreget e benn-mên
(T<JG) / kroget ar chalu e-barzh ar vein (T<JG)
ACCROCHE-PLAT
+ cf. listrier & parailher (loaioù)
ACCROISSEMENT + (Mat.<JM) > kreskamant m.
ACCROÎTRE +
& ton magot ne s’accroît nullement < da vern ne gresk tamm (T<E.Moal)
& accroître le compost > fonnusaad ar vanndraezhenn (T<JG)
ACCROUPI,-E + (cf. 16° : acroué) & àr e flitedigoù /flitediïaw/ (Prl)
& tout courbé et accroupi en e dortoù hag en e gluchoù (T<JG)
&
« vous serez au foyer une vieille accroupie » (Ronsard) > C’hwi
‘vo en hoc’h aoled ( / oaled) unan gozh ha (s)kluchet
ACCROUPIR + & flitein (Prl)
ACCRU,-E + (Prl) / AR GRËSK
& (n. - Hortic.) cf. kreskenn f.-où : kreskennoù (kolza…)
ACCU ( < accumulateur) & idem > aku (m.-ioù...)
ACCUEIL + (panneaux) DEGEMER / DIGEMER
& assurer l’accueil reiñ BOD (T<JG…)
ACCUEILLIR + Cf. DEGEMERET / RESEVET (reçu – NA 532 – tous points)
& bien accueilli ARRU MAD (T<JG)
ACCULÉE (Mar.) cf. kulad m.-où (& attitude bizarroïde…)
ACCULER + & (anct : acculait une arbre [sic f.] – Rabelais > pil’ revr ur wezenn)
ACCUMULATIF,-VE bernius (Diwan) +
(& cf. adv. > A-VERN(ioù)…)
+ cf. (signe ZH) cumulatif > vb. -BERNiañ (lizherennoù)
ACCUMULATIVEMENT > (adj.)
ACCUMULER +
(Prl) / yuc’hiñ
&
(s’accumuler – cumulus & autres nuages etc.) KOUMOULañ,-iñ & cf.
berniañ…
ACCUMULATION +
berniadur (Mat.<JM / FF = entassement) : ar poent berniadur,
& (sing. – une accumulation) berniadenn f.-où (Diwan)
ACCUSÉ,-E +
accusé(s), levez-vous (la cour !) > tamalled (pl.-idi), ‘n ho
sav (al les / lez*°) !
ACCUSER + & les accuser d’être des voleurs tamall ar re-mañ da laer (T<JG) & akuz’ ar martolod (Bugaled Breizh – Big.<F3)
ACE (Sport - angl., cf. gall. as = as)
idem : as
ACÉRER +
& cf. LEMMañ,-iñ…
ACHAINE > AKÈNE
« ACHAISON »
(gallo : dégoût…) cf. (m-br.) ach(a)eson f.-où
« ACHALER »
(gallo : énerver…) cf. CHALañ…
« ACHANTER »
(anc. frç = cercler un tonneau < chant < celt. cantos –
Lambert<Loth) cf. KANTañ (barrikennoù…)
ACHARDS
(malais) idem
ACHARNÉ,-E
+ acharné au travail & (Prl) / jô labour…
& pêcheuse à pied acharnée > gwrac’h aod (T<JG)
ACHARNEMENT + & evel ul loen / ur c’hi (labour – T<JG)
&
acharnement thérapeutique cf. heurt(erezh) da yac’haad / -at*
ACHARNER +
& s’acharner REGENNad / -at*
(doc’h ub, ud – Wi<FL)
& le sort s’acharne contre eux ar blanedenn zo warno (T<JG)
ACHAT + un achat ur brenadenn (Ph<PM) = (PREN) pl. prenaou (T-Go<FP) & ur prena (T<JG)
ACHE + ( < lat. apia – céleri & céleri-rave) =
& (dim.) > Achet,-ette(s) NL (Suisse)
ACHÉE (anct : vermisseau < lat esca – Ronsard : - la bechée - ou d’une achée / Ou d’une chenille, ou d’un ver > ur bechad – pe ur begad, ur viskoulenn pe ur prevan ( / amprevan < preff)
ACHET (NL & -ette…) > ACHE
ACHETER + & faire acheter q.chose BOU(N)Tañ ud (war ub – T<JG)
& acheter chat en poche marc’had ar sac’h / zac’h (T<JG)
& ils ont
tout acheté > aet toud ganto !
ACHETTES (NL) > ACHE...
ACHEB (arab – Sahara) idem
ACHEULÉEN,-NE
(< NL St-Acheul) idem : acheulean…
ACHEVÉ,-E +
(tout à fait & Mat.<JM) PEURACHU / -ECHU…
& (hum.)
ça m’a achevé cf. me zo peurlazhet gant se…
« ACHIENER »
(gallo « s’achièner » : s’acharner < chien) cf. KIañ, &
rasailh- / -z-*°
ACHIGAN
(poissons < algonkin) idem (m.-ed)
ACHILLE (gr. // irl. Cuchulain / Cú Chulainn : Ki ‘r C’houlin < la’het ki gov – B.Sergent…) + il possède force et courage autant qu’Achille Nerh ag courage en dès quement avel Achil (Cadoudal – gw.W1880<PL)
« ACHLEM » (cf. « l’achlem » -
arg. beur – cf. HLM - m. & f.) > idem : an « achlem »
(& HLM) // an « achelemoù » : an achelemoù-se zo tostoc’h d’an neñv
( < YB Piriou : HLMoù)
ACHOPPER + (Prl) / streb(a)otiñ
(trébucher)
ACHOURA (arab âchûrâ : fête chi'ite - cf. vb ﺭﺸﺍ marquer) idem
ACHROMAT idem
(akromat - & cf. diliw, disliw / -liv* / -liou°…)
ACHROMATIQUE idem
: lunedeier akromatik
ACHROMATISER idem
(akromatisañ / -z-*°)
ACHROMATISME idem
ACIDE +
(cf. egr)
& (stup.) = kemer as(s)id(où)
ACIDULÉ,-E + & cf. trenkaet… (Prl)
ACIER + (Hist.)
& caractère d'acier spered
dir (& dir war e dal – cf. NF Taldir & Corfdir...)
+ & cf. homme de fer den houarn (1940 / De Gaulle – BBC)
ACIÉRAGE +
(& cf. acérer dirañ)
ACMÉ + (1 – Med. < gr. akmê) idem : akme …
ACNÉ + & cf. drein-kig (W & Ku)
« ACNILLER »
(gallo « s’acniller » : se blottir & (s’) attirer mutuellement -
dans un lit etc.) cf. choukiñ, ch-\souchañ, tamolodiñ…
ACOLYTE + & (son) acolyte (m-br)
e g(u)i1e (L.F.) > EGILE (& egile all...)
ACON > AC©ON
ACONCER (Rabelais : aconçurent = atteindre) > diraez…
A CONTRARIO + & cf. (Prl) « a®
‘n [em] eskemm » > A'N ESKEMM
ACOQUINER + (s'acoquiner) CHOLIKA(ad
/ -at*) : ‘n em cholikat gant hennezh (Prl < chol+ig : pas
fin…)
ACORE (plante aromatique exotiq.)
cf. korz c'hwezh-vat (coll.)
A-CÔTÉS +
& cf. al lañs (ouzhpenn…)
& cf. (pourboires etc.) gwerzh-butun…
+ & (sens div.) cf. traoù a-gostez…
A-COUP + cf. adv. akoub(ig), & a-daoloù (Prl)
ACQUÉRIR + cela s’acquière très jeune > yaouank-flamm e vez desket (an dra-se)
& acquérir
de l'expérience PRENañ SKIANT ( / skiant prenet)
ACQUIS + (Univ. etc.) = go(u)nidoù + bien mal acquis ne profite jamais bleud an diaoul ah a da vrenn (FP) + & expérience acquise SKIANT PRENET (Are<GL / -PRENA à acquérir)
(& cf. gallo « faire de l’aqui » = long usage // gober kalz acuit Prl & akuitañs – Heneu<GB)
ACQUISITIF,-VE + (Dr) enlever par prescription acquisitive gwerniañ un dra da ub (T<FP)
ACQUISITION + (Ling. – cf. gall caffael > cael // kavoet > ka’ed, ka’(d) = kavout...) & (dre d\)tapadur > acquisition du langage (Ling. / apprentissage) > tapadur ar yezh ( / deskadur)
ACQUITEMENT + &
akuitañs (Heneu<GB)
ACRA / AKRA (créole : beignet…) idem : akraoù
ACRE + (angl. – cf. lat. acer / AR) + cf. gall. idem > acer + erw, cefair / cefer = erw, & keñver (-douar)
ÂCRE + & (appr.) kriz da eva (T<JG)
ACRÊTÉ,-E (Rabelais / coq) > (kog) kribenneg
/ & -ek*° ( / -et)
ACRO- (gr.: haut < ie / gaul acros >
axro- : Axro-talus…)
& acrophobie akrofobiezh…
ACROBATE + & idem: akrobated (pl. -
& cf. étym. > dañser(ien)-fun…)
ACRONYME (angl. < gr.) idem : akronim
m.-où, & (appr. – pl.) pennlizherennoù-anw/ -v* : (ex.
IUFM : CFEB > SAG = Skol ar Gelennerien…)
ACROPHOBIE idem > -fobiezh f.
ACROPOLE + (cf. gaul. acro-/Axro- haut //
& lat. acer pointu – D 27) > (1) idem : Akropolis
At(h)ina & Prière sur l’Acropole (Renan) > Pedenn war an
Akropol(is)
ACROSTICHE idem : akrostich (gr. – cf. angl. acrostic, gall. acrostig & « pos ar gan » : B.R.U.D. – P.Hellenn – à lire verticalement en tête des vers…)
ACROUÉ (16° =
accroupi) > FLUTET / SKLUCHET
ACRYLIQUE idem: ur sae (en) akrilik…
ACTANT (Ling.) idem : aktant (cf. gaul. & celt. (amb)actos & (an)aganto- : actant & agent/allant) + & cf. sens actif > (elfenn…) oberiant (Diwan)
ACTE + (lat. < ie // (amb-)actos) + (Théâ.) idem : AKT V…
& (Lit.) acte de parole akt a gomz (& cf. gra…) & (Pédag.) actes de langage aktoù a lavar (MM)
& acte notarié + MERK m.-où : ober ur merk (mat – Klerg)
ACTÉE (plante < actae) idem
ACTER idem
: aktiñ… (& cf. agir & faire oberañ,-iañ,-iñ…)
ACTEUR (+) //
(m-br) actor > aktor m.-ed : (roll an ) AKTORED, & aktour
m.-ien f.1 (Diwan…)
& acteur
de sa vie etc. > aktour e vuhez...
ACTIF,-VE,-MENT +
& actif et
courageux AMPERT (Prl)
& il est très actif > mont a ra en-dro (T<JG)
& très / trop actif,-ve (plac’h) war orjal (JG)
& à mon
actif (une connaissance en plus...) > ur min aet ‘n em sac’h (T<DG)
ACTION + OBERIEZH + OBER(I)AÑS & oberïezh f.-où
(Y.Gow<HB : Oberañs Katolik) + (Mat.<JM & C) idem : aksïon f.-où + gra & dim. -ig
(NF Graïc) m.-où (& « gread » …)
& action de groupe aksion group (Mat.<JM)
& bonne action (cf. B.A.) ur vad gwraet (a servij ordin – T<FP) + MADOBER (T<JG)
& mauvaise action (ur) FALLENTEZ f.-où (T<JG = Ph...)
& action
(d’entreprendre, & travail – L.F. 163 – v-br erguinit >)
« erounid » /-t* (erounez-)
& action en rescision pour cause de lésion (Droit) KLASK AR VAD (Y.Gow<HB)
+ action
research (angl. & recherche action) idem
&
"action" (Ciné... = "moteur" - cf. J.Riou / batterie) > EN-DRO
!
ACTIVER +
s’activer & appr. (G)OBER BEC’H (da ub)
ACTIVEUR idem
(-er /-our)
ACTIVISTE +
(& sens angl. : militant) idem : aktivisted int
ACTUALITÉ + DOERE m.-ioù (an deiz, an dewezh… – Prl)
& (de…) « bremanelezh » f. (Diwan)
ACTUARIEL (< actuaire < actuarius < acta) idem (& -(en) akta…)
ACTUEL,-LE + idem
: aktuel (m-br.) & « infinit en ober » (Mat.<JM) +
& « bremanel » (Diwan)
ACTUELLEMENT +
(usu. - & loc.) ‘VID-AN-DEZ (E – Kerpert<AM), & hiriù en
dei’ (Prl) & ‘n eur he(r)ie (Tu<HL) + (appr. – T<JG) > BREMAÑ
ACTU(S <
actualités – Média) idem : an aktu, Aktu Breizh (S.V.B.)
+ (pl.
– cf. celt & irl ancien : récit scel) KEL’ < KELEIER (Keleier
TV Breizh, kelajoù =)
ACUL cf. kouign (m-br coing,
var. T : KOGN…) m.-où : en
« ACULER »
(gallo : adosser… > ACCULER) cf. kognañ, kulañ, & (arru) a-gein…
ACUPONCTEUR,
-PUNCTEUR,-TRICE & idem : akuponkte(u)r
ACUPONCTURE,
-PUNCTURE & idem…
ACUTANGLE idem,
& « lemmgorn » m.-ioù (dér. néo. Mat.<JM)
ADA + (& cf. enfant. ada ! = adeo)
ADAM +
(arab ﻢﺪﺁ - p. 8 +
ﻢﺪﺍﻮﺍ & ﻢﺪﺁ
ﻮﻧﺒ : les humains - cf. had Adam & mab… Adam)
& pomme d’Adam (usu.) LONKERES / -EZ*° f. : ar lonkerez (Dp<PYK) + & garlañioù (Ph), & appr. garlañchenn(où – Are<JMS) / gourlañchenn (Big. > Chon : avaloir etc.) & surn. askorn jistr (Wi<FL)
ADAMANTIN,-E (lat. < adamantos : diamant – angl. adamant & gall. = & caled...) =
ADAMIQUE (cf. innocence adamique < Adam - Rob. - & arab ﻲﻤﺪﺁ : adami & humain) -Adam (& ‘giz Adam)
ADAPTATION + cf. n.vb. MODO > MODo… & cf. (adéquation – dér.) azasadenn f.-où
ADAPTÉ,-E +
cf. MODET (diouzh…) &
cf. adéquat… azas / adas (W)
ADAPTER + cf. MODiñ (labour…=)
& (s’y)
adapter + (pers.) > EN EM OBER
eno (T<JG) + kouchiñ àr o douar (plant - W<FL)
ADDICT (franglais – ex. : fashion
addict - & cf. gall un sy yn ymroddi...) idem
ADDICTION (franglais – cf. gall tuedd...)
> akustumañs f.-où
ADDITIF,-VE idem >
aditiv(el) : group aditivel (Mat.<JM)
& bilinguisme additif > diwyezhegezh
aditivel (MM)
& sans
additif ni colorant... a-nes traou ouzhpenn na liw / liv* / liou) &
cf. (produits bio < L.Ropars)
/ na temz, & na lousoù / louzou° na ludu...
ADDITION + (m-br) adition > adission /
adision*° f.-où & cf. samm / somm…
& addition exagérée > un taol fuzuilh
(T<JG =)
ADDITIONNER + =
& additionné (de…) & (Prl) gwin get doùr
ADDITIVITÉ idem >
aditivelezh f. (JM)
ADÈLE idem: adel – adèles
d’un corps… adelioù
ADÉQUAT,-E + & programme adéquat
program azas / adas (MM)
ADÉQUATION cf. (dér.) azasadenn
f.-où (Diwan)
ADHÉRENCE + (Mat.<JM) idem: adherañs f.
ADHÉRENT,-E + (Mat.<JM) idem: adherant
ADHÉRENT,-E (n.) +
& ils ont de nombreux adhérents < (e)maint kalz (T < F3)
ADHÉRER + [aderañ] > (Mat.<JM)
ad(h)erañ (douzh…) + STAGiñ (doc’h…- Prl)
& (v-br & gall-irl) len-
& cf. glen- (m-br englenaff)
ADHÉSION + n.vb. =
AD HOC (lat. = à cet effet) idem, & (komissionoù…) diouzh se (& > deus se)
AD HOMINEM (lat. : vers l’homme) idem, &
(arguzennoù) da’n nen
ADIANTE + cf.
(fougère) raden-puñs…
ADIEU + faire
ses adieux laret kenavo / kenevou + kenô
+ à-dieu-vat
cf. chanje ! & paravire ! (Bilzig)
ADIPSIE (gr. a-+dipsa soif) cf. (an-+sec'hed) & disec’hed m.
ADIRÉ,-E (vx
< à dire : qui manque, & égaré) cf. diank(et)
ADJACENCE (Mat.<JM) idem : adjassañs / -s-*° f.
ADJACENT,E (Mat.<JM) idem : adjassant/-s-*° ; (angles adjacents) ankloù adjassant
ADJECTIVER idem
: (anoioù-kadarn…) adjektivet
ADJOINDRE + (Mat.<JM) idem > adjuntañ, & lakaat da heul (Prl)
ADJOINT + (Mat.<JM) idem : adjoent > var. adjunt (& « adjuent » - W)
& cf.
(var.) > an « asogn » (T<JG)
ADJONCTION + cf. adjunt m.-où + (n.vb.) adjunt- (& -adur - Mat.<JM)
ADJUDICATION + & (àr ub.), & lakad (ud.) e gwerzh (& ba… - Prl)
AD LIB(ITUM) - (lat. : à volonté…) idem,
& a-did…
AD LITEM (lat.) a-benn
prosses/prosez…
AD LITTERAM
(lat. / angl. : à la lettre > br.) =
ADMINICULE (vx : moyen auxiliaire, complément : « appendicules et adminicules » - Montaigne) > stagadennig f.-où
ADMINISTRER + (cf. celt. anc. & gaul. smerto- > MER(añ)... - Del.)
ADMIRABLE + & (excl. anc. – m-br caezret) > kaerret (kur) ! admirable (guérison) ! (YB<Nonn 1134)
ADMIRABLEMENT + Bras ha ponner é mant ur bam (pileteu – W1880<PL)
ADMIRATEUR +
(& cf. bamet > -ed pl. -idi… / bamer, boemer…)
ADMIRATIF
+ (& boemet Ph & Prl) : chom boemet o selled doc’h ub.
ADMIRATION + (& boem f. : ur
voem – Prl)
ADMIRER + (anc. – m-br) [an façon hac an
jest] aruestit > vb ARWESTiñ / ARVESTiñ (S.Nonn – 16°) + BOEMiñ (doc’h ub. – Prl)
ADMITTANCE (Techn. < angl.) idem
A.D.N./ADN idem : ADN ar Vretoned (analiset en
Naoned)
ADNÉ,-E ( < lat. aatus: né sur…) cf. gaul. (g)natos ( > NF nato/nata: Cintu-gnatos 1er né…)
ADO <
adolescent(s) KRENNACH m.-où
& l’ado type (personnifié) Yann Grennard (HB)
ADOBE (esp. adobe
= pisé - brique) cf. brik(enn), & tilh(enn)...
ADONC (vx = alors – Marot 16°) > a neuze
« A
DONF » (verlan < à fond) cf. arg. loc. W « a bouize »
(travail, sexe etc.) < (monet)
a bouiz (W) < A BOUES/-Z (-PENN, & -korf / ho korf…)
ADONIS + &
idem: un adonis
ADONNER +
& s’adonner à la boisson ‘n em daol d’an evaj (Prl) + dont / mont àr an evaj / ar gwin (W<PYK)
&
s’adonner (Mar. / vent) cf. TROiñ (a ra an avel…)
ADOPTER + (C adoptaff) + adoptet on bet (YG) + &
& adopter des habitudes kemer kustumadur (T<JG)
ADOPTIF,-VE + & père adoptif (anct) tad-madoberer (ERN.<HB)
ADOPTION +
n.vb. an adoptiñ…
ADORABLE + & > eur Mabig Jezuz (bihan – T<JG)
ADORÉ,-E (Cf. vb) & adoré de sa mère > Doue e vamm (T<JG)
ADORER +
& adorer
les patates (etc.) > gwall
baotr war ar patatez (T<JG)
ADOS (de
terre…) cf. (côté haut de sillon) ambri f.-où (& cf. bri hauteur)
; bas d’ados cf. (base de talus - cf. gaul. breialo = > L) breol / breoilh-
m.-ioù : breolioù ar c'haeoù
& > NL Adoz > Addoz (Suis. & Adeu)
ADOSSÉ + & harpet e gein doc’h ar
skeul (Prl)
ADOSSEMENT + (de talus etc. // gaul. gl 5° breialo "enclos"> Breuil/Broglie…) BREOL m.-ioù & cf. n.vb. breoliañ…
ADOUCIR
+ parf. DISTANañ,-iñ,-o : distanañ an
traoù (a ra ar muzikoù)
ADOUCISSAGE
> n.vb. DISTAN- (& cf. doussoni
/ dousoni*°…) : un certain ad. > un tamm distan
ADOUR (NR < Aturonna – cf. atur + gaul onna fleuve)
AD PATRES
(lat. = vers pères : [de vie] à trépas…) idem (& gaul. Datif -bo : atrebo = sa’n tadoù-kozh = d’ar bed all…)
ADRAR (berb. – syn. (d)jebel: mont(agne) etc. – Lar.) idem: an adrar
ADRESSAGE
(Inform.) > n.vb. (an) adressiñ/-s-
ADRESSE + ema ret kavout tres (Wi<FL)
& (une remarque – péjor.) à mon adresse > (ur vazhad) DIN-ME (T<JG)
& rempli d'adresse A-DRESS / -DRES*° (& adres - L F3)
+ adresses électroniques (carnet – MM<JCLR) adressaoueg / -s-*° f.-où
ADRESSER +
& adresser une lettre > kas ul lizher
& s'adresser + & moned ba bre’honeg ged unan bennaket (Prl) & idem : hou doé hum adresset (Wu – 19° & cf. aters-)
+ s’adresser à qun impoliment > mont vil da ub
ADRET + (prov. adrech adroit) idem (adr(o)ed/-t = adroit – adj.), & (syn. soulane - Béarn etc.) gwennaod / du(a)od f.-où… (ubac & NL Duault & NF) ; & ad. (gallo) > adroit,-e…
& > NL
(Savoie) Adret(s) & Les Adrets (Isère)...
« A
DREUCH(E) » (arg. Wi = de travers…) < A-DREUS/-Z…
ADROIT,-E +
TUABL / -APL* (Are > tuèbl… / TUET MAD – T<JG),
TRESSABL / TRESAPL* (W<FL / didres maladroit), TRESET (da…-
Wi<FL), parf. A-DRESS /
-DRES*° (Prl) & ADRESS /-ES*° (L...)
ADSL (Rob. 2005) > idem :
g’an ADSL du-mañ
ADSTRAT (Ling.) idem: adstrat m. (ex. génitif périphrastique en angl., arab & bret. etc.)
ADULATEUR,-TRICE + & tostenner m.-ien f.1 (Y.Gow<HB)
ADULATION +
& cf. meul m. (Diwan & n.vb meuliñ)
ADULATOIRE cf.
A VEUL > "a-veul" (& dre veul… - Diwan & cf.
en em veuliñ)
ADULTE + ( / tud deut…) : adultes tud ‘n o oad (Tu), & un den ban oèd (Prl - & cf. un den parta.bl & expérimenté)
& absence
d'adulte den ebed bras (Ki – F3 / bugale > skolaj)
& (dér. - Scol.) > brasard m.-ed f.1 (MM<A.B.) + idem : etre daou adult (& tud war an oad - TK F3 / illettrisme)
ADULTÈRE +
& commettre l'adultère AVOULTRi (GL < JLD)
ADULTISME idem
(-ism)
ADULTÉRATION cf. avoultriezh f.
AD USUM
(DELPHINI – lat. : à l’usage du Dauphin) idem (en impli an Daofin)
AD VALOREM
(lat. – cf. a dalvoudegezh) idem, & diouzh talvoudegezh (ud.)
ADVENIR + & cf. degouezo… (Prl + T)
ADVERBIALISER idem
: adverbialisañ / -z-*° (awioù-gwan adverbialiset gant ‘-kaer’…)
ADVERS- > ADVERSAIRE
ADVERSAIRE + (m-br) aduerser(ien // gaul. uert- > Ate-uorti retournés, ex-uerti-nin déloyale, v-irl adferta auersatur D 266)
AD VITAM ÆTERNAM > ahann da
vitam Qternam (T<JG)
AÈDE + cf. (gall. archaïq. : poète(s), musicien(s)…) ana(-nt - pl. = poètes)
AÉRER + & cf. (par temps de soleil) HEOLATA (ar gampr, & liñserioù… - Prl & Heneu)
& (vêt.) aérer ces vieux vêtements + reiñ awel / avel d’an dilhad kozh-se
AERIUM (lat.) idem
AÉRO- idem: aero-klub…
AFF (NL – riv. < (Ster) Af < Aua – 9° C Redon)
AFFABLE + [HEGARAD/-AT*°
= NF & Négaret etc. - cf. gaul. Sucar-//hocar>hegar… & "an hegarat he lacat glas" – lai d’Ivonet Omnès
14°)
AFFABULATEUR,-TRICE > (var.) GAOUIARD,
GAOUIATAER, GAOUIER (Prl), LUBANER /« libaner »: Lubaner
kreiz Breizh + & judenner,-our m.-ion (judennerion) f.1 (judenneres
/-ez – W – lang.kem.)
AFFABULATION + & (plus ou moins légendaire…) judenn f.-où (W – lang.kem.)
AFFABULER + & (en forme de légende plus ou moins avérée…) judenniñ (W – lang.kem.)
AFFAIBLI +
/ GWAN(N)AET
& à la santé affaiblie + arru sec’h diwar he zreid (T<JG)
& affaibli au possible fallañ ma ‘hallan bezañ (T<JG)
AFFAIBLIR +
& affaiblir (par la maladie) GWASKañ (T = Ph)
AFFAIRE + parf. TRA : ober ho tra fenos (K\veyer)
+ une autre affaire (& cf. « paire de manches ») un afer all (& « un all » W / traoù arall)
& une
affaire compliquée (héritage etc.) >
STEUDENN f.-où : te gomz eus ur steudenn (T<DG)
& avoir affaire & ne ouiemp ket doc’h piw ni ‘boe kon’isïon (Prl) & d’ober
& une bonne affaire = un afer vad / vat + (gwaet ‘m eus) un tenn mad (T<DG)
& faire une mauvaise affaire mont ‘vel ur yar vezw (Go<FP)
& (affaire) sans garantie war skoulmoù plous-kerc’h (Go<FP)
& l’affaire a échoué > kazh eo an taol ! (& aet da gazh – T<JG)
+ toute affaire cessante diwar blaen ha barr, & a-droc’h-mogn / -trañch (T<JG)
+ Affaires classées (& titre – télé < Cold cases – US) Aferioù klasset / klaset*°
& (pl.) mes affaires + toutes mes affaires > ma zraouajoù (T<JG) = ma zraouegezh (K)
AFFAIRÉ,-E + &
« amshtoret » / AMSTOARET get…(Prl)
AFFAISSEMENT + DIVOSKADUR m.-ioù (Prl) & disac’higelladur =& « pleuchadur » (W<GH / tachad)
AFFAISSER +
& (s’)
affaisser DIVOSKiñ, PLEUSKiñ / « PLEUCHein » (treust…)
+ (& se
tasser) DIASEZa’ (Li<YR)
AFFAITAGE, AFFAITEMENT (vx) cf. (appr.: fauconnerie) falc’honerezh/falc’hun- m.
AFFAITEMENT > AFFAITAGE
« AF(F)AÎTER »
(gallo / faîtage) cf. var. kandailh-…
AFFALER + (cf. gallo = < « fale ») cf. en diaskren, & regennad…
&
s’affaler & en em leskel get…(Prl)
AFFAMÉ,-E + [MARNAON] -(i)et : n’eo ket marnaoniet (T<JG = Ph) & cf. naonedig + GRANAONET (G.G. < Plz)
« AF(F)ARE » (gallo) >
EFFARE STRONK…
AFFECT (Psycho. < all. - lat.) idem
: afekt (& cf. afet-)
AFFECTÉ,-E : être affecté & kavout kalonad ged (ud. Prl & cf. gwall galon)
& affecté
(de…) merket g’… (Mat.<JM)
+ afetet (g’ – FF)
AFFECTIF,-VE,-MENT + & idem > afektiv(el
– MM<JCLR)
AFFECTIONNÉ,-E DOUGET (evid o merc’h-kaer –
T<JG)
AFFECTIO SOCIETATIS (lat. - Dr.) idem
AFFENAGE = (& cf. bo(ue)daj – Prl…)
AFFÉRANT,-E (à) + cf. a-fed…
AFFÉTÉ,-E > AFETET (pp.)
AFFÉTERIE (Académie > affèterie) cf. afeterezh m.
AFFICHE + =
& (fig.)
superbe affiche (plateau d'artistes etc.) > -AD : kaerat skritellad ! (F3 / Bobital)
AFFICHER +
& (arg. :
afficher qun = faire honte) idem > aficha’ ub (&
mezhetaad)
AFFIDAVIT (lat. : affirma - Dr.) idem
AFFILÉE + descendre trois verres d'affilée taol’ teir gwerennad d’an nias unan àr-lerc’h an all (Prl)
AFFIN,-E (Mat.
affine m. < JM) idem : afin (geometriezh & spass / spas*°…
afin)
& (Ling.)
idem > afin (& par)
AFFINEMENT
(Mat.<JM) idem > end-afin
AFFINER + & purraad an amanenn (Prl)
AFFINEUR + (métiers – Forges < Perret 22) = & NL Laffineur
AFFINITÉ +
(Mat.<JM) idem > afinelezh f. (-ioù)
AFFIQUET (<
affique // affiche) cf. GReg. : bragerezh(où) / brageriss / -is*°
m.-où (& braw(er)ig/brav(er)ig, & brawentezioù…)
AFFIRMER +
& (néol.) « arsaniñ » (MM<A.B. / sanein grik – W -
& -adenn,-us =)
AFFIXE + 1. (Mat.<JM & Gram.) idem :
afiks m.-où (an afiksoù verb -hañ,-hi,-hé)
AFFLEURER + & a-rez ged an douar (Prl)
AFFLICTIF,-VE Cf. glac'harig / & -ik*
AFFLIGÉ,-E +
& affligé de maux aet da fall (JG = Ph) & kozh-fall (W)
& France, mère affligée (Agrippa d’Aubigné – 16°) > a Frans, mamm aflijet / glac’haret…
AFFLOUER (mettre
à flot - cf. renflouer) tonnañ (bezhin) + & cf. flodañ / flotañ…
AFFLUENCE + (de gens) MOR a dud m. (& cf. morad tud marée humaine)
AFFLUENT + (cf. gaul. orbia > NR [Savigny-sur-]Orge…)
AFFLUER +
les gens affluent & tud ‘tont kreñù ha kalet (Prl)
AFFLUX + (& cf. v-br strum =
flow... - L.F. & cf. W stromet...)
AFFOUILLEMENT cf. klot(enn : creux de berge...)
AFFOUILLER cf. klot(enn)añ
AFFOURAGEMENT n.vb. BOUETA (&
-AD/-AT)
AFFRANCHI + & cf. (arg. : hors-la-loi & maître voleur) cf. mestr-krog (surn. / voleur trad.)
AFFRES +
& souffier les affres de la mort bout àr ar boentenn de’hañ – diwezhañ (Wi<PYK)
AFFRÉTEUR fretour
m.-ien…
AFFREUX,-SE + & amzer diharèk (Prl), & parf. disassun > « disassion » (Prl) + (loc. – E & popul.) idem : AFREUS / -Z*° (E < HLH)
& cette affreuse bête > ar mallozh-Doue loen (JG)
AFFRIOLANT,-E
cf. (sens fig.) lik
AFFRONTER +
& affronter une situation > DISARBENN / DIZ-*° (an dra-mañ)
AFFUBLER + & drôlement affublée > ur bompinell homañ ! (JG)
AFFÛT + & cf. (E) GED / YED
& être à l'affût
(en surveillant) cf. vb GEDal / YEDal (Are = Pll): oc'h yedal (ar
fakteur...)
+ à l’affût d’un larcin & war ged da laerezh (JG) / war-c’hed eus... (Y.Gow)
AFFÛTAGE
+ GOVEL(I)EREZH m. (« gouélerah »
Prl)
AFFÛTER +
& (anct : mettre sur un fût – Rabelais : affûter son artillerie) > AFUSTaff…
AFGHAN,-E + (& fig.) « Afg(h)anis
(UDB… - 1980…)
AFGHANI (hab. & monnaie) idem : an afghani
AFICIONADO
(& afficionado – pl. -s & cf. ital. tifoso>-si…) idem
AFIN + afin de... & abalamour da... (& a-gaoz/-gôjenn da... W) : abalamour din da vont & cf. e’id ma tay-hi (Prl)
AFOCAL,-E
(Optiq.) idem
A-FONDS (Suis. : faire les à-fonds – nettoyage) Cf. netadeg...
A FORTIORI < / AFRIQUE… + 1. idem (latin) (Mat.<JM & Ling. etc.) + & ken ‘meur rak-se (& JG // ken ‘met rak-se d’ailleurs JP - T) + & muioc’h c’hoa’h (Prl)
AFRICAIN,-E +
(cf. arab ﺎﻘﻳﺭﻔﺍ > afriqi,-în…)
AFRIKAANS
(parler néerl. d’Afriq. du sud) idem
AFRIKANER idem : Afrikanerien (pl.)
AFRIQUE + (cf. arab ﺎﻘﻳﺭﻔﺍ > africain... afriqi = ﻲﻗﻳﺭﻔﺍ...) : al loened en Afrik (T<JG)
AFRO- idem +
(coiffure) afro = (& cf. (blew)
spulfet… Angela
Davies… - c 1970 – Ph)
AFTER (franglais : after class
/ prime time - & cf. gall wedi & ar ôl : a-‘oude, a-heul) idem
& des afters (soirées) > idem : afterioù
AGA > AGHA
AGAÇANT,-E + personne agaçante (radoteuse, va et vient) RAÑVELL f.-ed (Li<YR)
& c’est agaçant (usu.) SE ZO HEG ! (T<JG)
AGACE /
AGASSE (pie – gallo etc. &
cf. ? ital. Gazza > gazetta…) cf. Pie : PIG/PIK f.-ed
AGACER +
& cf. (parf.) heskinad (ki – T<JG)
& enebiñ...
+ (dents) TREUSELLañ / -Z-*° & salisset (dent ub – Dp<PYK)
AGADIR (cf. arab ﺭﺩﻛﺍ : grenier fortifié – silo & talus < berbère) & agadiri (hab.) =
AGALLOCHE (bois d’aloès – arab ﻱﺪﻧﻫ ﺩﻭﺀ « (‘a)oud hindi »)
AGAMI (oiseau
- Caraïb.) idem
AGAPANTHE (Bot.) idem : agapanted
Briadis /-iz*°
AGAR-AGAR (pl. -s-agars) idem :
agar-agar
AGARIC (var. champi.) idem, &
cf. tok-tousseg/-tousseg… m.-où- (& kabell-to(u)sseg…)
AGARN (NL Suis. & var. + ayer –
dial.: sycomore / prov agreno prunelle < celt agranio irin)
AGASSE > AGACE
AGAUNE (NL – anc. St-Maurice -
Valais suis. – cf. gaul acaunomarga : marne pierreuse + agaunum
‘saxum’ & agaunus ‘
AGAVE (& agavé < NL gr.) idem
: agav(enned)…
AGAVÉ (Lar.) > AGAVE
AGDE (NL 43 < Agatha – déesse phocéenne)
AGE + (de charrue etc. - celt. = br. as(enn)…) + laz an arar (T<JG)
AGE (2 – NL & Aige, Aie, Aye... – var. Région. E) > HAIE
ÂGE + an oèd zo aze, & ‘n oèd gete, hi zo ‘n oèd getoñ… (Prl)
& à la force de l’âge + e-kreiz ma nerzh (T<JG)
& dans son
jeune âge E(N)-BIHAN, & ez vihan
& dès le
plus jeune âge A-VIHAN(IG)
& hors d’âge (passé l’âge) er-maez a oad (T<JG)
& il commence à prendre de l’âge arru zo un mat a oad dezhañ (TK<MxM)
& le reste de son âge (du Bellay = vie) > ar rest eus e oed (& oadwezh = e vuhez)
AGEN (NL 47 < agin : haut rocher – cf. gaul ac- pointe - & cf. Agincourt 54 < agin = )
AGENOUILLOIR + & kadoer daouliniñ (Prl)
AGENT + & cf. …graer m.-ien
(F.V. - & cf. anc. celt. agant- D.) // (usu.) AJANT / AJENT m.-ed f.1 & son agent an hini zo
oc’h ober evitañ (T<JG)
AGER (lat. < gr. ageraton)
idem (& cf. gl. ager / celt. caio > KAE : ‘korn ar c’hae Li =
park + maes / maez*°, & park - cf. gloses etc.)
AGERATUM (Bot. < gr ageraton - & agérate) idem
AGGIORNAMENTO (ital.: mise à jour – Hist.) idem
AGGLO ( <
aggloméré) usu. BRIK coll.-enn (-où (gris) / brique brik ruz)
& agglo > agglomération : communauté d’agglo…
AGGLOMÉRÉ,-E POLOTENNET (ar sukr – T<JG)
AGGLUTINER + & (vb – Encoches
Guillevic > Askennou Helias) > kenpegata (vb 2)
AGGRAVÉE (mal. pieds) cf. iniabr (vx-br. / chevaux…)
AG(H)A ( <
turc: + caïd, chef – cf. arab ﺎﻏﺃ - p. 15) idem : an agha
Khan
AGILE,-MENT +
DIBILH (Wi<FL) & cf. gwevn (W // Ph) & eskuit
( / akuit)
& (appr. –
T<JG) un den soupl
+ (loc. – Are<GH) mei(lh)er
+ parf. (&
leste) LIJER (Prl): morse ne vin lijer ! (N.Rozmor)
AGIO (Fin. < ital. aggio) idem:
« agio » ar bankoù
AGIR + (& cf. celt. < ie °uerc- : gwerc’h
< v-br guerg agissant & cf. NL Uorgium, uercaria / W : ko(u)arc’h…)
& agir dans l’intérêt de l’enfant ober evid ar bugel (HB)
& agir pour que ça change (& changer de manière d’agir) poent chañch bazh war an taboulin (TK<MxM = T<JG)
& il agit en as (maître) hennezh zo troc’h tout eno (T<JG)
& j’agis en conséquence diouzh se ez an (T<JG)
ÂGISME Cf. oad-/oedism...
AGITATION + & une agitation < Cf. ur bress (& ur mesk, ur charre – Ph = T<JG)
AGITATO
(Musiq. < ital.) idem (& mesket...)
AGITÉ,-E + = revr
berwet / bervet... & bresser
kaoc’h (TK<MxM)
& un agité unan charre gantañ, & ur bresser (e revr) + une agitée > ur gaerell (T<JG)
& mer agitée (Mar.) cf. (Plz & L) MOR-DRAILH + MOR-AVEL : un tamm mor-avel (T<JG)
& une nuit agitée > ur gwall nozvezh (T<JG)
AGITER + & cf. fourdouilhad
/ -at*° (Prl)
& (s’)
agiter FISTOULad / -at* & « fiStoulein » + & cf. dispac’hañ
+ (Prl -
abeilles…) & GWENANal (& -ENNiñ) + gober aùel (W<FL)
+ (chevaux
& fig. - en ruant en divers sens) DIS(G)WINKal (G.G.)
AGIT-PROP
(URSS) idem
AGLOSSA (gr a-+glossa - papillon - cf. dideod...) idem
AGNAT (Dr.
lat. / cognat - & cf. celt. gnat(os)…) idem
AGNAT (NL Hte-Loire < gaul. : eau & suff.)
AGNATHE (gr. / prognate…) DIJAVE(D)
AGNEAU + NF Noan ('n oan) & Le Noan...
& un loup
déguisé en agneau cf. ur bleiz e-giz un oan
AGNELER + cf. E oen an deñved (vb. W), ALiñ (deñved…- Prl)
AGNETZ (NL Oise < gaul ana
marécage)
AGNOSIE (Psycho. < all.) idem, cf. (celt. an- & (g)not-)
& di(c’h)oui(z-)…
AGNUS DEI (lat. > messe) cf. oanig
Doue
-AGOGIE & -AGOGUE (gr agein /
celt ag- aller, mener) idem
AGONIE + (cf. gallo
« agônie » /ago.nij/ angoni…) + & à l’agonie : ema é
tifenn doc’hti (W<FL), & àr e dremevan, sech d’ar marw (Prl)
+ & o nezañ he c’hevre (T<JG) + cf. fam. lardet eo e votoù (W
– FL<GH)
AGONIR +
& (d'injures) & kass/kas
àr-lerc’h ub. (& cf. laetaad, & skandellat…)
AGONNAY (NL 17 – cf. gaul acaunon
AGORA (gr.) idem : un agora
& appr. LEUR f.-ioù (vx-br lor gl sol- & irl lár : An Lár – centre ville – & cf. leurgêr & foarlec’h > Forlac’h + Marc’hallac’h / forum celt & gaul duron : Diuo-durum > Jouarre NL & Nemeto-duron > Nanterre)
AGORAPHOBE idem
AGORAPHOBIE idem : agorafobiezh (f.)
AGOUTI (Zoo.
< tupi-guarani) idem
« AGOUVREÛ »
(gallo Morbihan : dot de la mariée < v-br. argouvreù > )
ARGOU(V)ROU & vb. argouraouiñ
AGRAFE +
& agrafe recourbée (à vaisselle etc.) KROM(M)ELL f.-où & -illi (Ki - G.G.)
AGRAFÉ,-E (appr. – vêt.) PRENNET : ne chom ket prennet (Ph = T<JG)
AGRAMMATICAL cf. an- >
a(n)gramadegel (FF) & anyezhadurel (Diwan)
AGRANDISSEMENT
+ (Mat.<JM) [brassaad /-at*]: ur brassaad, & (dér.) brasadur
m.-ioù
AGRAPHIE idem
AGRARIEN,-NE idem
: agrarianed FhB…
AGRÉABLE + & un taolad bourra.bl / -pl* (Prl) + agreabl (19°)
& un type
agréable un den a blijadur (Li / doussoù)
AGRÉÉ > agreet (& cf. vb. agréer)
AGREG (cf.
gregis : troupeau) idem : un agreg brezhoneg…
AGRÉGATIF cf. danvez
agrejet / « skolveuriet »
AGRÉMENT +
(convention etc.) = > agreamant, & aotren… + cf. plijadur,
& dudi, (d)ebat…
« AGRENO » (prov. :
prunelle & cf. catal. aranyo < celt. *agranio = + cf.
fr-prov agarn) > IRIN / ilin (Lambert 186)
AGRESSER + & (fig. : rendre gourmand, intéressé – argent etc.) ARDAGañ,-iñ (KW<PYK)
& (au chien) chaket-hoñ ! (Wi<PYK – vb CHAKiñ / CHAKal = chaokad)
AGRESSIF,-VE,-MENT + (appr. – usu.) DROUG / DROUK* : (n)aered droug (T<JG) + ARDAG ad.& n. + un ardagour m.-ion f.1 (KW<PYK)
& pers. agressive, & bagarreuse... (unan) gwad tomm dindan e ivinoù (GL < JLD)
AGRESTE (< ager – cf. celt. mago- > irl mag- & br maes / maez*° + -ma & -va) =
AGRI (< ager / celt. brogi) idem : en
« Agri » (& er skol Agri)
AGRICOLE +
& cf. outils agricoles [liste Rob. 39 > Trépos : VBF p. 141-152]
AGRION (mince libellule) + kaseg/kazeg*°-aer (
/ marc’h-aer, nado(e)zig-aer : grosse lib.)
AGRIPPÉ,-E A-GRAP (ouzh – ar c’hleuz & ar
paotr kozh – T<JG)
AGRIPPER +
& (s’) agripper RIB(L)al (doc’h an daol…- Prl)
& (objet…)
agrippé à… KROG E(-BARZH ub.)
AGRO (gr. agros =) idem: ober « Agro »
AGUARDIENTE (esp. - cf. gwin-ardant & odivi...) idem
AGUERRIR +
& appr. KALETAad / -at* (Prl)
AGUETS + (boud)
àr o soñj, & en ewezh…(Prl) + àr selaou (Wi<PYK) + (bout)
war vaez (EE / mont…) & ordinal e ged (T<JG)
AGUI (noeud d'agui) cf. skoulm kador
AH ! + & …(I)SH ‘TA ! (Prl)
& ah bon ! AHAÑ ! (T & Ph)
« AHCHEK ! »
(excl. – arg. beur < arab ﻚﺎﺸﺎﺣ : sauf
votre respect > beurk ! & pouah !) sal’ ho kroas / kroaz*° !
(& = krass / kras*° / salokras !)
AHAN + cf. « a hañ ! » + taol-bec’h < bec’h !
& (prov., surn.) term-term (a ha da gozh…)
& "ahan" (n. gallo :
cf. pistig)
AHAN(N)ER +
& Cependant que j’ahanne (du
Bellay) > E-keit ha ma terman
« AHCHEM » (arg beur :
faire honte, ridiculiser < arab ﻡﺷﻫ : il m’a ahchem ; ahchem
chouïa ! = respecte-le un peu !) > mezh ('m eus bet) ganit !
« AHCHMA » (arg. beur & var.
« ahchouma ! » < arab f. ﺔﻤﺷﻫ : honte, & pudeur…) > mezh(ig) !
(& mezh warnoc’h !…)
+ & cf. (arg. W) rouj(enn) f. =
honte + roujeg / -ek* ad.: qui a la honte...
« AHCHOUMA » (honte – arg. < arabe) >
« AHCHMA »
AHEURTÉ (16° = acharné, attaché – Montaigne : les plus aheurtés) Cf. / aheurtet
« AHFAF » (arg. beur < arab ﻒﺤ : coiffeur & couper les tifs ex. « j’ai ahfaf » – A.I.) > troc’h’t ma ble’
« AHGARR » (arg. beur <ﺮﻓﺣ dédaigner : tu es un ‘ahgarr’ = tu t’en prend à un plus faible) cf. heskina’ (bully – angl.)
« AHGRRA » (arg. beur < arab : bagarre où plusieurs frappent qun… - A.I.) cf. bec’h, kabaduilh…
« AHGOUN(A) » (arg. beur < berb. ? : espèce d’ahgoun(a ! - f.) = simple d’esprit) > imobu (& imobil) !
« AHJA »
(arg. beur < arab ﺔﺠﺎﺣ hâja : chose,
objet… - A.I. : il va me dire « ahja » = q.chose…) > tra (pe
dra)…
« AHK »
(arg. beur < arab ۜﻖﺤ : vrai,
& vérité – A.I. & excl. = gwir bater > ahk : ahk koran !
(haqq al qur’an !), & (arg. beur) ahk rabbi ! & ahk sidi
mohammed !
« AHKEM » (arg. beur < arab ﻢﮑﺣ : statuer & juger etc. – A.I. : je t’ai ahkem = je t'ai baisé = eu…) > TAPET ! = PAKET ! (L)
« AHLA » (arg. beur : « niqué la ahla » - cf. arab ﺣﺎﻝ hâl comme, & cas, état, condition)
« AHLA »
(2 – arg. beur < berb. ? : « génial » = plus que bien : c’est
ahla !) > braw-kaer… !
AHLAM (prén. arab ﻡﻼﺣﺁ : rêves, songes – A.I.)
« AHLEF ! »
(arg. beur < arab ﻑﻠﺤ : jurer > "ahlef que tu
n’as rien dit") > m’ez tou (& mistouet !)
« AHLKIF »
(arg. beur < arab ﻒﻳﮑﻟ ﻻﻋ عla-l-kîf : "c’est
ahlkif" – A.I. - cf. KIF) > A-VOD > 'VOD…
« AHLOUA » (arg. beur < arab ﻯﻭﻠﺤ : kîf «l-h«lwa comme des bonbons / gâteaux de pâtisserie - A.I.) > idem : helwa…
« AHLOUF » (arg. beur < arab ﻑﻭﻠﺣ > halûf ahlouf : "sale ahlouf !" – A.I. = cochon, porc) cf. HALOUF
AHMED (arab
ﺩﻤﺤﺁ meuletañ – A.I. : muhammad
& var. > Mohamed…)
AHMID (arab – Î = E - /I/ = angl. it
is… & br. E : dIn, ganIn…) > AHMED
« AHNA » (arg. beur <
arab ﺀﺎّﻧﺣ hinna : henné) >
HENNÉ
« AHNDEK » (arg. beur < arab ﻙ+ﺪﻧﺀ à toi/tu as > fais attention à toi ! : "ahndek les keufs !") > DIT-TE ( = DIWALL) !
+ (cf. arab ﻋﻧﺪ : ‘nd – prép. /
contiguïté : chez + avoir : ﻋﻧﺪﻱ j’ai, ﻋﻧﺪﻚ tu as,ﻋﻧﺪﻩ/ﻫﺎ
il/elle a… & ﻣﺎﻋﻧﺪﻴﺵ : ma’nd-i-š
je n’ai pas – p. 456 & 347 / prép. ﻟﻩ > ﻟﻲ, ﻟﻚ, ﻟﻪ li, lek, luh à moi, toi, lui & j’ai,
tu as, il a… - un livre etc. – p. 602 – cf. / br ganin & din (-me) = ‘m eus…)
« AHROUB »
(arg. beur < arab ﺏﺭﻫ : se sauver fig. – A.I :
ahroub !) > tec’h (kuit) !
« AHTCH »
(arg. beur < arab ﺎﺸﻫ : bourrer, farcir > &
ahtchounet : "chatte" – sex. féminin – & cf. "archi" :
baiser – ex. "il l’a archi" – A.I.) > (arg. Chon – BTP) digoch-
: digochet eo bet !
AHUN (NL – Creuse < gaul. acito(-dunum : fort de la) plaine - Del. // irl achad) =
AHURI,-E +
& cf. PUSTOL (Dp<PYK < var. AMPUSTUR) + rester ahuri,-e
chom budolet (& bidolet – Dp<PYK) + & cf. (chom, kouezet…) war ma c’hemend-all (T<JG)
AÏ (Zool. <
tupi-guarani = "paresseux") idem
AICHA (arab ﺓﺷﺀﺎﻋ: عîs&a = vie : «l-عîs&a s&عîba la vie [est] rude – cf. Aicha NF : vive) =
AICHE (&
èche, esche : appât d’hameçon) cf. var. boued…
AÏD / (A)ÎD
(arab عîd fête) : Aïd-el-Kebir
(fête le grand = grande fête / Abraham – sacrifice du mouton) idem -
& (o) gouel-bras ( / Aïd-el-(a)sg*îr
le petit / fin ramadan – cycle lunaison) & el-aïd el-kebir / sgîr/"-séghir" (id.) & el-aïd : l’aïd (fin du ramadan)
AIDE + (cf. celt. cobro > gobr…) =
+ aide inestimable > REKOUR / RIKOUR m. (T<JG=Ph > mil rekouret ganit)
& sans
l’aide de… > PANEVE… : paneve d’e dud…
AIDE-MAÇON + (objet) marc’h-pri (Prl)
+ (pers. > m-br DARBAREUR = gwas
masiwn gall Lewis +) = daou vasoner hag un darbarer (T<JG = Ph…)
+ cf. (&
sens dér. : pédé) mous-pri, paotr ar pri…
AIDER +
& (cf. + dougen – dorn da ub, ober evid
ub , sevel e gein…)
& aider à
charger etc. > DARBAR (da ub)
& s’aidant les uns les autres an eil oc’h ober evid egile (T<JG)
AÏE ! + & (var.) adaiaou ! (T<JG = AIAOU / AYOU…) & aou ! : aou ‘ta ! (HB)
& parf. HA-DALL (-DAONET) : ne oan ket chomet da lavared nag ayaou nag ha-dall ! (T<JG > me lamenter)
AÏEUL,-E + & (enf.) aïeules > MAMMIGOU (Plz<GG)
& (v-br) aïeux maternels hencocou / paternels hentato(d) > hendadoù (C Redon < Y.D.)
AIGLON
+ êglig
AIGRE +
(lat. acer : pointu < ie °ak: pierre > acauno-marga) :
pommes aigres avaloù trenk
& (cidre) sistr kri’, kri’ eo
ho sistr ! (Prl)
+ très aigre > PUT : laezh put
(T<JG / laezh trenk), & put an êzenn (avel)
AIGRET (Rabelais = verjus) > egraj m.
AIGREUR +
& aigreurs (d’estomac) + kalondev goude kreisteiz (T<JG) & kalon diaes (an Ignel Wi<PYK) + DOUR LOSK ba ma genoù (KT = Ph) & cf. aegraj / êgraj & rostaj m. (Wi<PYK)
AIGU,-E + aux pointes aigues lemm o begoù (higennoù – T<JG) + ankl lemm (Mat.<JM)
& cf.
(son, voix etc. – cristallin) SKLENTIN / SKLINTIN
AIGUADE (prov.
aigada) > idem
AIGUAIL (dial.
/ègaj/ < aigue) cf. à rosée: g(w)lizh…
AIGUE (anc frç & fr-prov : eau < aqua > NL Aigueblanche, Aiges Noires, Rousses etc.)
& Aigue-
(NL) cf. (prov.) Aiga…
AIGUE-MARINE (prov. aiga marina) > idem + …
AIGUILLE +
& de l’horloge + sple(i)tenn (W<GH & Heneu + / nadoez)
& aiguilles de pin (n)ado’iou pin (Erge Vras < DG / Tredrêz T<JG : delioù pin) & barv pin (Caouennec T<DG) & puluch (Go<DG)
& chercher une aiguille dans une botte de foin = klask ur spilhenn 'barzh ur bern foenn
& aller ramasser des aiguilles (de pin) mont da zeliaoua (T<JG)
+ dans le sens des aiguilles d’une montre Cf. hervez tro an heol (Y.Gow<HB) + & (gwea, korda, trei) a-du g’an heol (T<JG)
AIGUILLÉE + neudenn ar c'hemener skwiz (re hir en noade – T<JG)
AIGUILLER EEUNañ
: eeunet war hent… ar romant (FF < FV)
AIGUISOIR +
& maen falz (Prl - & cf.
anc. celt. oc- >(h)igolenn…)
AIGURANDE (NL 36 < gaul equoranda limite territoriale > Ingrandes etc.)
AÏKIDO (jap. :
voie de la paix) idem
AIL + (cf. celt. cremo >
vbr cram, gall. craf) + & penn-(k)ignin (K\veyer)
& (arg.) bombon gourd (TUN.) m.-ioù
+ > NL Aille(tte) etc. (Savoie, Suis.) – cf. NL (Fréau) Ramsec
A’ÎLA (arab ﺔﻠﻳﺀﺎﻋ عâ’ila famille : f-«l-عâ’ila er familh, cf. smala<zmâla réunion de tentes de tribus)
AILE (lat. < ie °aks- / ax & ahel… - Rob.) =
& prendre
sous son aile (fig. =) kemer
dindan e askell
AILÉ,-E +
& (à deux ailes – fourmis : merien) diwaskelleg / divaskellek*
AILERON +
& (moulin
à vent) BANNELL f.-où (Heneu<GB)
AILLADE (/ajad/ < prov. alhada) idem (& > chaous kignen…)
AILLER + =
& (gigot)
aillé kignenet ( // kigneneg lieu planté d’ails / aulx sauvages
& à ours – NL Fréau : ar Ramsec)
AILLEURS +
& ailleurs que… ESTR EGED E… / -T* & estroc’h evid eno… (T<JG)
AILLOLI / AÏOLI
(Lar. - prov. aioli) > idem: re ‘aioli !
AIMABLE,-MENT + (cf. anc. celt. caratacos > karadeg & socar- > hegar) + ami©us (Prl) + parf. C’HWEK : un tamm paotr c’hwek (T<JG = Ph)
& tout ce qu’il y a de plus aimable BRAO-ACHU (lizher – T<JG)
& aimablement > (komz) dous ha brao (T<JG)
+ Rien ne rend
si aimable que de se sentir aimé (Marivaux) > Netra n’ho kra ken c’hwek
ha santoud oc’h karet
AIMANT + comme un aimant evel emant (T<JG)
AIME (NL Savoie < Axima)
AIMÉ + (cf. celt. caratos > karet) =
AIMÉ(E – prén.) cf. Karadeg / Caradec (NF & NL : Caradeuc + Sant-Karadeg & Kergaradeg – Brest…)
AIMER + (cf. celt car + gaul car & lubi // love & Lieb- < ie = inscript. « lubi rutenica onobia » > aime les coupe-soif ruthènes (Del. 176 etc.)
& je
t'aime (seult Lu - J.R.) choa
meus ouzit / 'm eus ke' joa deus ar pennou-bras (Ph<PM & T : ka'd
joa deus an dud - med. ar Roc'h<F3) / (morale, religion etc.) aimer sans
être aimé karout hep bezañ karet (a zo kriz ha kalet – prov.)
& aimer à la folie cf. bezañ pitilh (g’ ub)
+ Je l’ai trop
aimé pour ne point le haïr (Andromaque – Racine) > Re am eus e garet
‘benn nompas e gazet
AIN (NR Flumen que Igneus dicitur > NL / gaul Odoanna)
AÏN (NL Alg. & Maghreb : source – berb.)
AINÇOIS (16°) > AINS
AINE +
& (Prl) / kabosh
AÎNÉ,-E + & (Prl) / koshañ (Prl)
& aîné en
second > eil / hanter henañ
AÏNOU (lang. & peuple) idem
AINS (16° & ainçois – Agrippa d’Aubigné = MAIS – & Montaigne, Rabelais etc.) > MES
AINSI +
& ainsi (de toute façon / eh puis quoi !...) hag e-se : ne ouiemp ket galleg hag e-se (Are<GL)
& ainsi de suite ha kement (tra) zo
AÏOLI > AILLOLI
AIR + cf. un sale air (mine) & tress fall zo getoñ (Prl - & tresset-fall eo-eñv) / aer fall air malsain (des villes – T<JG) + & cf. fesson ; (ça se voit) à son air / & rien qu’à son air : (gwelet ‘vez) WARNAÑ (T = Ph : … mann ebed med warnañ)
& de l’air
avel (ur bannac’h avel – T
& cf. vb. aveliñ)
& en l’air en amzer (W >E – NA)
+ foutre en l’air kas en avel : an dud ‘d eo ket pell evit kas (komers ub.) en avel (W<FL) & cf. (appr.) sevel e fri en aùel (Heneu)
AIRAIN +
(& cf. v-br (h)umid = v-gall emid, emedou > efydd = L.F.)
AIRBAG (angl. – cf. air- & gall.
-awyr > god-aer) idem
& airbags (arg. > seins) =
AIRBUS idem (cf.
« Brittair » & gaél. Aer Lingus…)
AIRE + (& gallo
« aïre » = + & airée > leuriad) + & cf.
&
(Mat.<JM) > (usu. surface de…) gorread m.-où (& cf.
lat. > angl. & esp. etc. area)
AIRE (NR Landes + GB & Suis. – cf. gaul Isara Impétueuse – D.)
AIREDALE (NL
Écosse < NR Aire+dale = val d'Aire > chien) & airdale-terrier idem
« AIRÉE » + (cf. gallo / aïrée, aïrette > AIRE) LEURIAD f.-où (& cf. bannad & barr…)
AIRELLE + (cf. celt. *glasina > glisin)
+ (loc.) kenech polekan (Prl)
& cf. (syn.) atoca / canneberge (Québec)
AIRER (vx) cf.
ne(i)zhiñ (& / leuriañ)
AIRON (NR Manche < Aturonna – cf. gaul onna fleuve)
AISANCE + & (cf. mad en hon c’herzh & en o jeu – T<JG)
& aisance
de style + distagell (19° - & stil… distagellet - Diwan), & >
(stil) disteñget (TGo…) + > (n.) DISTAG : pebezh distag !
AISE (anc. frç : assez aise, bien aise, tout aise… = à l’aise + gallo : être b(i)en aise - /bè'nè.z/ Dinan) & en e (/ hoc’h, o) aes /je:z\s/ (Prl) + àr ma gwar / e warigoù... (W - Kist.<M.N.) & cf. diskoubl / -p(l) : komz diskoup (W<FL)
& > DA : me ‘gav da… (T<JG = Ph)
+ (fam.) à
l'aise ( / Blaise ! - rim.) cf. (loc. - TK > M.C.) êzek ha 'm eus
graet... !
AISÉ,-E + & aes eo an oto-mañ (Prl)
& en position aisée (Mar. – bateau) en avel (d’e voue – T<JG)
& aisément
> vb (ober) AES…
AISNE (NR > NL – gaul Axonna – cf. abona rivière / onno : fleuve)
AISSEAU (cf.
ais) > elwennig / elv- f.-où
AISSELLE + jusqu’aux aisselles beteg e ziwgasel…
2. (Botaniq.) KAFOURCH f.-où (& cf. gaol…)
AÏT (NP kabyle : fils – berb. = Ben – arabe : Aït Ahmed…)
AITRE (NR 87 < Atura – autres NR)
AÎTRE + (cf.atrium & NL : L’Aître-Barbier etc. 37 & 54... + Aitrie / terrain près église)
AIX (NL < aquis < aqua – gaul-lat. Aquae Granni < Grannus n.doue & grannos : barw – D.)
AIXOIS,-E Cf. (unan)
eus Aix
AJACCIEN,-NE
Cf. (unan) eus Aiacciu...
& l’Ajacienne > an
Ajaksianadez (f.-ed)
AJOINTER + cf. pennegañ (& /
pennekaad / -at*)
AJONC + ( < gaul. *jauga + cf. gaul. actino > ethin- & édin… - dial. Ouest : Maine etc. // ? BEZHIN & NL Ploe-zininec > Plouhinec – L.F.) & cf. gallo « jan » (& NL Jannaie…)
& (à chevaux) lann-had (Prl)
+ feu d’ajonc tan-lann (T<JG)
AJOUR cf. toullig (m.-où) & > ajourenn f.-où (Wi<PYK)
AJOURNÉ + APELLET (= AMPELLET) / + YO(U)DET (Prl)
AJOURNEMENT +
APELL m. (var. AMPELL-) / (fam.) YO(U)D : bet (& tapet) youd (Prl)
AJOURNER + APELLad / -at* (K
= AMPELLad / -at* – YG)
AJOUTE (Belg. : annexe / ajout) cf. (ud) ouzhpennig...
AJOUTER &
lakat doc’hpenn (Prl) + (appr.) SKOiñ (bleud en dour… - T<JG =
Ph)
AJUSTER & (END->) ‘D-EEUNañ
(he dilhad) + idem (ark) : (en) ajustas (K\veyer)
& (appr. – coiffe) RENKiñ (koef…- Prl) & (vêt.) bien ajusté > hag a glot brao (T<JG)
AKBAR (ﺭﺑﮐ
ﺍ > kb«r M. : plus grand /
grand kbîr > kebir & Kebir رﻴﺑﮐ - «l-w«ld
l«-kbîr
> NL Guadalquivir) =
AKÈNE (&
achaine < gr.) idem (aken - &
cf. pog…)
« AKHDM »
(arg. beur < arab ﻡﺩﺨ: voler – ex. "on a akhdem
son portable" - A.I.) > laeret he hezoug.
AKRA > ACRA
AKVAVIT (&
akuavit, aquavit – Suéd.) idem (odivi)
-ALAÏ : JAÏ-ALAÏ (basque : var. du jeu de pelote…< alai: esp. alegre = laouen) > JAÏ-ALAÏ
AL (arg. – verlan < là : il est al) > A’E’ : a’e oa !
ALABAMA (NL – US < NP tribu – amérindien)
ALADIN (NP & Myth. < arab ala «d-dîn hauteur > exaltation de la religion)
ALAISE / ALEZE (< laize : lé…) =
ALAISÉ,-E
(& var. alésé /-zé – Lar.) cf. alesennet /-z-*°
ALAMBIC + (arab ﻕﻳﺑﻧﻻﺍ : al ambîq A.I.)
+ & (parf. fam.) ar mikanik (alambic –
Lay Ki – F3)
ALAMBIQUÉ,-E + & idem : alambiket
ALANDIER cf. fornigell f.-où
« ALANE » (gallo = haleine – gaul. *anatlo
=) cf. ALAN < ANAL
ALANGUIR +
& s’alanguir GENVEURiñ (Prl)
ALANINE idem (& Alanin – Y.G.)
ALAOUITE (dynastie – arab ﻱﻮﻠﺍ alawi
pl alawiyûn : descendants d’ali) =
ALARME + (ital. all’ arme !) +
(Prl) & merfeti
ALARMER + MERFETIiñ : ‘n im verfetiein (s'alarmer
– Prl)
ALARMISTE + merfetier m.-ion f. 1 (Prl)
& (Polit.
etc.) idem : alarmisted a-viskoazh
A LATERE (lat. : de l'entour – Dr.) idem
ALAUDA (gaul alouette > lat. & NP) > ALC’HWEDER
ALBA (NL & dér. Alban(n)e, Albonne & var. + Alban etc. < lat alba / celt albios = blanc)
ALBACORE (arab al bakûra jeune thon germon) idem : jermon (& toñ / to(u)n gwenn)
ALBATROS +
(port. // alcatraz < Amériq.) idem : un albatros…
& Souvent, pour s’amuser, les hommes d’équipages / Prennent des albatros, vastes oiseaux des mers… (Baudelaire) Alies d’ober fent, el lestr an dud a vor / ‘Gemer amiraled, melladoù evned-mor…
ALBEDO (< alba – cf. celt. albos monde blanc, céleste, d’en haut > Alpes…) idem
ALBERGE (mozarab) idem : alberj
ALBERT + cf. (?) BER®IG (W…)
ALBI ( < Albiga < albio-dunum blanc
oppidum) idem: en Albi
ALBIAC (NL oc) > Alb- & Alpe
ALBIGEOIS,-E (cf. anc. albiga < celt.) =
ALBION (celt. Ac. albio blanc > céleste etc.)
+ la perfide
Albion > ar Saoz gwidal ( < Taldir)
ALBOKA (basq. – Mus. : corne biscayenne = clarinette double) =
ALBUGO (Med. / cornée - lat.) idem
: albugo
ALCADE (esp. : maire < arab ﻲﺩﻘﻠﺍ al-qadî : le juge - & ﺮﺩﻘ : qd«r pouvoir, cf. cadi + & cf. esp alcalde
> alkate – basq. Hegoalde / Iparralde < hego : sud & ipar
(vent de) nord) > idem
ALCALI (arab al-qâly ﻱﻠﻘﻟﺍ la soude) idem : alkali
(& cf. kali > ar c’hali…)
ALCATRAZ (NL US < esp. =)
& (arg. de
cité) "être alcatraz" (confiné chez soi / cf. trio "enfermé
dehors" - film M. Kassovits –
ALCARAZAS (arab al-karaz : vase) idem
ALCAZAR (arab al qasr – NL Um-Qasr… <
lat. castrum) idem
ALCAZARQUIVIR (NL Maroc – esp. < arab.) > ksar-el-kebir
ALCHIMIE + (arab al-kimiyâ = A.I.)
ALCOOL + (arab ﺍﻟﻛﺣﻭﻝ : al-khôl /
al-kuhûl < ﻛﺣﻝ : antimoine, k(o)hl & noir – p. 575)
& alcools (gde surf. – OaB) alkool
=
+ alcool (hum.
& fam.) > hini reud / reut (T<JG) & verre d’alcool : bez’ po ur lazh-preñv ? (KT<MxM)
+ l’alcool (par métaph. – arrêter) dilezel ar werenn
(T<JG=Ph : ar pezh... eo ar werenn)
ALCOOLAT idem : alkoolad
ALCOOLÉ,-E idem : alkoolet
ALCOOLÉMIE idem : alkoolemiezh f.
ALCOOLIQUE + PENN-JISTR m.-où- (Prl)
+ (appr.) BAMBOCHER m.-ion f. & (id.)
ALCOOLISER + (& s’alcooliser) cf. JISTRA : jistraet (Prl)
ALCOOLO (fam.)
PENN-BOESSON / -S-*° m.-où (& - langaj Brest > un tako m.-ed),
& (arg. – lang.kem.) boerenneg /& -ek…
ALCOOTEST idem
(& popul. BINÏOU : c’hwezhet ‘barzh ar binïoù !)
ALCORAN ( = Coran
نﺁرﻘﻠا : al qû’ran
ALCÔVE + (esp.
< arab al-qubba = ar gambrig) + & cf. ku’h-gwele (Prl…)
ALCYON (gr.) idem
ALDEBARAN (étoile – Taureau < arab al-dabarân : venant de derrière)
AL DENTE (ital. : d’an dent) idem :
debret spaghetti 'al dente'
ALDERMAN (angl. : magistrat - cf. gall. > aldermon
/ aldramon, & henadur) idem : alderman...
ALDIN (ital. < NP) idem
ALE (bière angl. – nérl. – cf. pale ale)
cf. gall. cwrw m. (& cf. korev…)
ALÉA (lat. : jeu de dés – cf. hasard) + &
cf. mat-ha-fall
& alea
jacta est ! & idem
ALÉATOIRE +
(Mat<JM) dargouezh (-eg / -ek*, & -el)
cf. un tamm marteze > war varteze (T<DG)
« ALÉBON »
(arg arsenal Brest) ALE BON !
« ALEF »
(arg. beur < arab ﻑْﻠ ﺃ / ﻒﻟ
ﺃ mille > alef (10 balles >
ALEGRE (NF & cf. esp. & oc alegre…) > ALLÈGRE
ALÉNOIS + & (beler) ‘gouarc’heg (Prl)
ALENTOUR + TRO-DISTRO (Prl) + (parf.) > (DI)WAR-DRO (an ti... – T<JG)
ALÉOUT,-E,-TIEN,-NE (cf. Inuit) idem : Aleouted
ALEPH (1ère
lettre de l’alphabet hébreu & Mat.<JM) idem: alef
ALÉPINE (étoffe - soie & laine < NL Alep - Syrie) idem > alepin
ALERTE 1 (ad.) + (pers. âgée) DIFALL
& difrigass / -as*°, gäilhard / -t (Prl)
+ (agile, dégourdi etc.) GREN, & mei(lh)er (Are)
+ (appr. :
robuste) plus alerte les uns que les autres sershoc’h an eil evid egile
(T<JG)
ALERTE +
(ital. all’erta sur le haut, cf. ‘skrwec’h…) + & trechal
m.: edo kêr Naoned en trechal (Diuzet)
&
« alerte aérienne » (arg. Brest : coup à boire – coll. < blockhaus
de Laninon NL – arsenal) > = (alert’)
ALÈS (NL Gard < gaul alisa roche…)
ALÉSÉ /-ZÉ > ALAISE & -É
ALESIA idem : “murus gallicus” Alesia (gaul. Alesia > alisia > Alise [Sainte-Reine] NL – Lambert 41… – & cf. alisier / alizier < alise / alise)
ALESSES (NL Suis. & var. Allesses < gaul alisia escarpement rocheux ou falaise > D.)
ALET(H) (NL
cf. Aletis < ? alisa / alise : falaise – civitas
& Aletensis C Redon)
ALEUZE (NL 21 – oppidum < gaul alisa) > ALISE…
ALEX > ALEXANDRE (cf. dim. T : Sand/Sant / Sent = Hyacinthe), ALEXIS…
ALEXANDRIE idem:
Aleskandri(a)
ALEXANDRIN &
daouzegenn f.-où (Diwan)
ALEXIE idem (cf. gr a- &
lexis : di(s)-lenn)
ALEXIS idem : Alexi(s)…
ALEZAN + (esp. < arab al-hisan
– cf. ? ﺤﺴﻦ : ahsan / hasan
: excellent, parfait / lat. <
gaul. giluus < giluos // gall.br. GELL : marc’h gell, v-irl.
gel brillant – D 151)
& (appr.) pl. KEZEG RUZ (ha bailhoù war o
fenn – T<JG)
ALFA (arab halfâ) idem : ALFA
ALFIL (arab ﻝﻴﻓﻟﺍ < ﻞﻴﻔ : éléphant & fou – aux échecs :
al-fîl – p. 516 – & cf. ALF) =
ALGARADE (esp. < arab ﺍﻠﻏﺎﺭﺓ
: al-ghâra(t – pl.) =
razzia – p. 482) & idem
ALGARVE (NL sud Portugal < arab ﺍﻟﻏﺭﺐ «l-gharb l’occident – cf. Maghreb)
ALGAZELLE (arab al-ghazâl) idem : algazal (cf.
gazelenn…)
ALGÈBRE +
(arab ﺮﺒﺟﻠﺍ al-jâbr réduction – d'une fracture etc. cf. aos &
contrainte > la fatalité – A.I. & J.M. > lat. algebra…)
ALGÉBRIQUE + & -eg/-ek* : niver aljebreg
(Mat.<JM)
ALGÉBRIQUEMENT (Mat.<JM) idem >
end-aljebreg / -ek*
ALGER + (arab el-Djezair & «d-dzây«r – Maroc + Argière – 16° / angl. Algiers)
ALGÉRIE + = (arab el-Djezair & «d-dzây«r < «l-jazâ’ir : les îles)
ALGÉSIRAS (NL Esp. < arab «l-jazîra l’île – cf. Alger…)
ALGICIDE idem (prenañ algisid), &
lousoù/-z-*°-bezhin
-ALGIE (gr. -algia douleur) idem >
-algiezh (f.)
ALGOL (angl. – « mot-valise ») idem
> algol
ALGONKIN idem : an Algonkined (cf. Conan
18° : sovajed /Beothuks/Mikmaq + Montagnais + Inuit > "chinoaien"…)
ALGORITHME idem (NP – Mat.<JM < Al-Kharawizmi
– A.I.): algoritm m.-où (J.M.)
ALGORITHMIQUE (Mat.<JM) idem : algoritmik
(& -el)
ALGUAZIL (esp alguacil huissier < arab al-ghoz)
idem
ALHAMBRA (NL < arab ﺀﺍﺭﻫﺤﻠﺍ al-hambra < ﺓﺮﻣﺤ & ﺭﻣﺤﺍ - n. & ad. rouge – p. 152) =
ALI (arab
ﻱﻟﻋ - prén. etc. : élevé noble > Très Haut – & cf.
ﺃﺎﻋ sur – prép. – A.I.) idem : Ali / عli
(b«n
عli)…
« ALI ! »
(onom. gallo / abeilles : "ali… ali… !") cf. barr !
barr !
ALIAS (lat. :
autre… - cf. gaul. & celt. allos > all / alos > eil… + arall) idem
: Elies, alias Abeozen, & un ‘alias’…
ALIBI (lat. : ailleurs) idem : alibi ebet !
ALIBOUFIER (styrax > styrax benjoin etc. – cf. BENJOIN & arab ﺔﻧﺎﺒﻠ «l-labana - p. 607) =
ALICANTE (NL
cf. catal. Alacant - & cépage > vin) idem
ALIEN ( <
lat. : autre - & cf. gall. alltud & estron...) > idem
ALIÉNÉ,-E + (appr.) SOD-MAD /-MAT* (Prl /zoudÈmad\t/ / /zo.dÈma:d\t/)
& asile d’aliéné ti ar re sod / sot
& enfant à
l'« asile » (anct maternelle) (bugel) en 'asile'
(Abeozen)
ALIÉNISTE (Med.) idem (&
-our m.-ien)
ALIGNÉ (Mat…) A-STEUD, STEUDET
(J.M.)
ALIGNEMENT + STEUD, STEUDAD
(& steudadur) m.-où : delc’hen e renk bar steud (Ku – F3, &
Mat.<JM)
& cf. en alignement(s) a-steud(où), steudadoù (mein-sav… )
& (maison etc.) frappée d’alignement (an ti-se zo) WAR AN HENT (T<FP)
ALIGNER + STEUDañ,-iñ (FF + JM – Mat. etc.), & (lakad) A-RES / -REZ*° g’ (Prl)
& (arg. – alignez vos sous) diskoue’t ho plankoù ! (Prl)
+ (arg. TUN. =
raquer) bilheosi’ / -eoziñ / billeozi
ALIGOT,-É
(Cuis. – Auvergne : purée & tomate < oc oligot + aligoté : vin
< haricot) idem
ALIMENT (lat. < ie & gaul. al- nourrir + mag-) + bo’d lo’ned (Prl)
& les
aliments (en gal – appr.) AN TRAOU : blaz war an traou (T<JG) / boued-moc’h,-saout
ALIMENTAIRE +
(denrées) BOUEDAJ (Prl : bo’taj)
ALIMENTATION + & changement dans son alimentation cheñchamant en e vevañs (T<JG=Ph)
ALIMENTER + / bo’tad/-t (lo’ned / BOUETA(at*) : magein bugale, tud… - Prl // divo’tad) & boueta ar mekanik (T<JG =)
ALINEA (lat.)
+ idem / dilinennad f.-où (dér. < linenn)…
ALION idem
ALIOS (oc gasc. < lie & liais/lias…
< celt. liga- : grès du podzol des Landes) idem : alios
ALIQUID (lat. – cf. aliquante, -quote…. – gl v-celt. nebtra / neptra > NETRA) > NEPTRA
ALISE (NL) cf. n. gaul. : dieu Alisia, & Alesia > NL Alise Sainte-Reine (21 – Lambert & alisa falaise rocheuse)
ALISE / ALIZE (gaul. – cf. Alesia : fruit du sorbier)
ALISIER / ALIZIER (prélatin – gaul. *alisia - &/ou roche – D 33 + -arus - & cf. Alesia)
ALISMA / ALISME (gr alisma: plantain d'eau) SKLEON-DOUR (K - cf. stlañv- & (s)tleuñv)
ALITÉ,-E >
1. WAR E WELE ema... (Ph & T<JG) & (chom)
àr-blaen (Prl)
ALITEMENT (n.vb.) chomel àr-blaen, & chom
war e wele…
ALITER + (s’aliter) & chom àr
blaen (Prl)
ALIZARI ( < arab al-usâra extrait, jus
> racine de garance) idem
ALIZE,-IER > ALISE,-IER
ALJAÏTA (arab. = gaita – esp. >
arabe & cf. / bombarde) =
ALKÉKENGE + (arab ﺞﻧﮐﺎﮐﻠ ﺍ : al-kâkang /-kekenj) =
ALKERMES (arab ﺯﻣﺭﻘ : al-qirmiz / -keurmez liqueur canelle & girofle…) idem
ALLACHE (Lar.) > ALOSE
ALLAH (arab
ﺔﻠﻠ ﺃ = Dieu < il-lâh: le dieu -
A.I.: allâh + akb«r dieu [est le]
plus grand / kbîr) idem : o Doue « Allah », pedi Allah…
(L.Clerc – 1901)
& (il n’y
a de dieu que Dieu / Allah – cf. il n’y a de Dieu que lui – Agrippa d’Aubigné
16°) ﺔﻠﻠ ﺃ ﻻ ﺇ
ﺔّﻠ ﺇ ﻻ (la allah illa allah)
ALLAIRE (NL –
C Redon 9°) AL(A)ER
ALLAITER (Prl) BRONNAad/-at*
& (appr. – contextuel) > MAG- : me ‘m eus maget tri (Ph = T<JG)
ALLANT +> (1) MONED: (unan) ha
monet getoñ !, & n’en deus ket moned getoñ (W < GH)
& allants et venants (cf. gaul. aganto-bo / anagan(n)to…// A-: gwrizienn verb MONT)
&
« allants et revenants » (arg. Brest = fayots: haricots secs – ALB) cf. fa(v)-glas…
ALLEAUME (NL) > ALLONE
ALLÉE + & allées et venues & (gober) mont-dont (Prl)
& (grouan)
en ale (PT =) / une allée de graviers (P.Modiano) > un ale(z)ad
graean / grouan… (cf. NL
Ty Graean - Pl-Menez) = an alead sapin (Wu)
& Allée Verte (anc. rue à Brest…) cf. Ale c’hlas
+ laisser une allée (jardin / plants) > lezel un tamm gwenodenn (T<JG)
ALLÉGER + & skañvaad an douar (T<JG + alléger sa peine sevel ar c’holl diwarni) & diskañv(a)ad / -at* (KW<PYK)
ALLÉGORIE
& coll.-enn f.-où & -iezh f. (Diwan)
ALLÉGORIQUE allegorik
(& chanson allegoric – Ledan 19°) & -iel, -iel (Diwan)
ALLÉGORIQUEMENT
+ & > end-allegorik(el)
ALLÈGRE,-MENT + (cf. esp. – expres.: nosotros Vascos no somos gente feliz, sino alegre - & basq. > alegere = alai = LAOUEN – cf. jaï-alaï + cf. esp. alegría & > malegría – M.Chao)
ALLEGRETTO (Musiq. < ital.) idem (&
laouenig…)
ALLEGRO (Musiq. – ital. : allègre, vif) idem
(& laouen)
ALLÉGUER + & kaù digareioù (Prl)
ALLELUIA (hébr. : louez Yahweh + cf. > arab ﺎﻴﻮﻠﻠﻫ - p. 743) =
ALLER + (lat. alare ? < ambulare –
Rob. - & cf. radical -A < celt. a(g)… + S3 futur (y)al
> yel(o)…) + cf. (passif) ‘vez ket mui aet d’ar fantan (W<FL /
Ph non-pers. : n’aer ket ken…)
& allons donc ! YA DA ! (Ph & T<JG + a’ toue ! & en an’ Doue end-eeun !)
& allons-y
gaîment (enf. – Tu<HB) demig ! (dim. / DE(O)MP + -ig)
ALLERGO- ( < gr.) idem : allergo-
ALLERGOLOGIE allergologiezh f.
ALLERGOLOGUE allergolog(our)…
ALLEX (NL Drôme < gaul alis(i)a :
falaise rocheuse – Internet)
ALLEZ (NL Lot-et-G. < gaul alisa =)
ALLIANCE + & l’alliance de ton mari > gwalenn da waz (T<JG)
ALLIÉ,-E +
& leurs alliés bretons (B.A. / nazis) : Bretoned a oa digante (Y.Leon – ancien déporté)
ALLIER (NL & var. – anc frç alier & fr-prov alie < gaul/germ = alise,-ier – Internet)
ALLIGATOR + (esp al lagarto le lézard – & cf. catal lagardaix + / basq sugandila < suge reptile + su feu…)
ALLIGNEMENT + (maçonnerie etc.) ALIGNESON / -Z-*° f.-où : an aligneson (L)
ALLITÉRATION +
klotenn genson f.-où, & kenson m.-ioù (FF 92 : kengan(ez)…)
ALLO ! (angl. hello !
& esp !hola! & arab ﻮﻠﺍ - p. 19) =
ALLO- (gr. allos = celt. > all
: Allobroges...) idem : allopat,-iezh…
ALLOBROGES (cité gaul. < allo +
broga = gall. arallfro > br = + all-vro autre pays) =
& > NL (récent – pointe Val d’Aoste) Allobrogia
ALLOC(S – apocope) > ALLOCATION + (appr.) nos allocs > hor jeu (T<JG)
& (usu.) SIKOURIOÙ (T<JG = Ph) : leur supprimer les allocs lemel ar sikourioù digante
ALLOCHTONE (néol. Géo. < allo-+khton- // gdon:
den) idem: allokton...
ALLONDAZ (NL Savoie – vicus < NP gaul Alauda > allouette)
ALLONE(S – NL 28, 61, 72 etc. + Aslones 86 & NR : Allone & Allones 49 + Alleaumes 50 + Valognes etc. – cf. gaul. alauna < *al-amna nourricière – D.)
ALLONGE + & allonge – de charrette + LOSTENN / TREUSELL f.-où (Li<YR)
ALLONGÉ + & àr e led, àr e blaen (Prl /lejd/)
& étant allongé diouzh ma gourvez (T<JG)
+ (Mat.<JM) hir®aet : elipsoïd
hirraet…
& (arg.) cf. BOULEVARD (des allongés)
ALLONGER +
& (en rafistolant, réparant pièce de bois : chevron, manche à balai etc.) HENTo (> /xent/ Ku)
& allonger le cou (& fig. Ph T) DIC’HOU(ZOU)Gal + (yer) ober un astenn gouzoug (T<JG)
& allonger la sauce (eau + fig.) cf. frank he louisa(n < Loeisa /-z-*°…- TUN.<NK)
+ s’allonger (arg. / flics) > mont en e c’hourvez (fig.)
ALLONS ! (D)EOMP ! (var. DAMP !
– W & Ku : damp… da charr’at k…
da Wengamp !)
ALLONS (NL 04 < gaul.) > ALONE…
ALLONVILLE (NL Somme < déesse Alauna)
ALLONZIER (NL
74 < gaul. Alauda)
ALLOUER (lat. allocare < loc-)
ALLOUF’ (arg. : allumette) cf. (arg. TUN.) rufanienn vinik f.-où (& chimik(enn)… coll.-enn) + & / cf. hallouf ! (arg. beur < arabe = porc…)
ALLUCHON
(Techn.) cf. dant(ig)
ALLUMÉ,-E + ENAOU,-et
/enau/ & pp /inauèt/ Big (
& parf. (E & Wu) BEW / MARW /-V*/-O° : leusket ‘peus be(w) ar gouloù bar c’hraou (E)
& (feu) allumé depuis peu nevez krog (eo ma zan)
& (fig. l’air allumé) tress
drol warnañ + RE ZROL…
+ (arg. :
un allumé = excité) Cf. penn bervet…
ALLUMER ENAOUiñ (/eÈnowi/, cf. allumé) / ALUMiñ / ELUM ar gouloù (T<JG / Ph)
+ var. IMENein : imen(et) an tan, ar gouloù (Prl)
& (feu) SEVEL (tan / alumiñ gouloù – W<GH)
+ (arg. - TUN.) RUFIANa'
& (arg./ qun) ober tan (war ub.)
ALLUMETTE + & allumettes à l’ancienne (chanvre soufré) alumetes sklos (T<JG)
& arg. (Tun.<NK) choufretes/-ez*° coll.-enn (= chimik(enn)…)
& allumer
une allumette (arg. TUN.) > rufiana' rufan
+ sec comme une allumette sec’h evel ar c’hraoñ (T<JG)
ALLUMEUR + ENAOUER…
ALLUMEUSE + DIGOCHERES / -EZ*° f.-ed (Big.)
& cf. fourchenn (Prl)
+ (une belle
poule) ur vraw a yar (péjor. - Heneu)
ALLURE + & (appr.) cf. > TRESS / TRES*° : tres kroug, tres paoul ( = paour - Plz < G.G.)
& quelle allure ! & peseurt moned/t* ! (Wi<FL) + (appr.) peseurt stumm ! (T-K)
& pers. qui va à vive allure hennezh a gas getoñ (W)
ALLUSIF,-VE,-MENT + (appr. : paroles > komzoù) DISTROET (T<JG)
ALLUSION + faire allusion (rappelant q.chose) reiñ an apel dehi (Prl), & damveneg m.-où (Diwan), & faire allusion (cf. insinuation etc.) appr. (usu. T…) TONañ (da laret – GoT<FP)
ALLUY (NL Nièvre < Alisineum – cf. gaul alisa) > ALISE
ALLUYES (NL 28 < gaul. ? aballo- pommier)
ALMA : alma mater (cf. gaul al- & matir
< ie =) =
ALMANACH (lat. < arab ﺥﻧﻤﻟﺍ : halte, étape & alm. – p. 727 /
al-manakh < syr. ma lune & mois – Rob. – & cf.
gall. almanac) =
AL-MANAR (arab – n. télé etc. cf. MANAR) > MINARET
ALMÉE (arab aluma servante – cf. ﻡﺄﻠﺍ la mère) idem
ALMEIDA (NL esp < arab ﺓﺪﻴﺎﻣﻠﺍ al-meïda = la mesa - la table > Géo.: plateau...)
ALOÈS + (gr - & cf. arab ﺓﻮﻠﺍ alûa: (bois d’) aloès & luth / oud – p. 19)
ALOPÉCIE (chute de poils < gr alôpêx renard & cf. syn. arab : "mal du mendiant" ﺐﻠﻋﺗ ﻟﺍ ﺍﺪ: da et-ta’leb)
ALOSE + (gaul alausa – Ausone<PYL 186 > prov alauso, esp alosa & all. Alse var. allache – les aloses – Marot 16° > alosed)
ALOUATE
(Guyan.: singe hurleur) idem: alouat m.-ed
« ALOUE » (anc. fr. aloe & gallo) > ALOUETTE
ALOUETTE +
(anc. frç. aloe / aloue + dim. celt. -ette < gaul. alauda – Suétone… -
Lambert 186 & Del. 31-2 // br. alc’hweder & ec’hweder – T<JG <
m-br. ehuedez = gall. ehwedydd…) + ‘C’HWEDERIG (Prl « huiderig »
/hçidereï\c/ = « huidiri’ » Ph)
+ lapous an nec’h (K<PYK)
& NL Alouettes (alauda arvensis – Jura & Suis.)
+ (adage) « sant Pierig / digor an
norig »…
& (huppée
> barge - gaul.) bardala
& (chanteuse > Cantaloze - gaul.) cantalauda (Del.)
+ kogig t/d’an neñv (Prl « kogéitch te néñù » & cf. var. à kogenneg (W<FL) & kogenan (GReg. coguénan)
+ surn. « torr e c’houg » (Melioneg KW<DG)
+ (surn. arg.
TUN.) gourdajenn Manuel, & an hini ac’h a gant Manuel (= Doue)
ALOYAU + ( < aloue - gaul.>lat. alauda...)
ALP (NL & A, Alp, Arp, Au(lp) & dér.) > ALPE
ALPAG > ALPAGUE, -ER (& -EUR)
ALPAGA (Zool. & tissu… - esp. < ketchua alpaca) idem
ALPAG(UE – & « alpag » apocope < alpaga =) cf. (arg. W – lang.kem.) suenn (= CHUPENN) f.-où
ALPAGUER ( < alpaga manteau) =
ALPAGUEUR, -SE =
ALPE + (cf.
Del. 127 / trois mondes antiques : haut céleste alb(io), moyen
ici-bas bitu-, bas fond dumno-) & idem (alp)
ALPENSTOCK (bâton des Alpes - cf. pennbazh,
bazh penn-kamm – da vale...) idem
ALPHA (Mat.<JM) > idem : alfa (a)
& l’alpha et l’oméga (de q.chose) penn kentañ – ha diwezhañ (ud)
ALPHABET + = alfabet + (trad. &
Mat.<JM)
ALPHABÉTISER idem : alfabetisañ,-iñ / -z-*°: an
alfabetizañ en Afrik du... (FF), & cf. -?- (dér.) lennekaad /
-at* (Diwan)
ALPISTE
(graminée < esp. alpiste – Canarias) idem : alpiste
AL-QAIDA / AL-QAEDA (angl & US < arab ﺓﺪﺀﺎﻘﻟﺍ «l-qâeda - M. : la base, & l'assise, la règle > dias, kamp, reol, sav p.p. ﺪﺀﺎﻗ qâعd : assis > asezet, & koasezet, en e goasez / -z-*° – p. 548)
ALQUIFOUX (esp. < arab var. al-khul
/ alcool) idem
ALTAÏR (étoile < arab ﺭﻳﻄﻟﺍ «l-taïr : oiseau volant – & cf. ﺓﺭﺀﺎﻄ tayyara : aéronef, avion)
ALTER- (préf. > néol. : autre – cf.
br-celt. arall & gaul. Allo- / br ALL)
+ cf. ALTERMONDIALISTE...
ALTÉRABLE : denrées altérables traou da zebri pred-ha-pred (T<JG...)
ALTERCATION + BEC’H (etre dud… - Heneu<GB)
ALTER EGO (lat. cf. anc. celt-gaul alos imi)
idem : e alter ego (Pôtr Teo)
+ (appr.) >
EIL : un eil heni...
ALTÉRÉ,-E +
& cf. taget g’ sec’hed…
& altéré par rapport à la réalité des faits distroet diwar an traou (gwir – T<JG)
ALTÉRER +
TAGiñ (get sec’hed / zihied – Prl)
ALTERMONDIALISME (Rob. 2005) > idem
ALTERMONDIALISTE (cf. celt. & gaul. allo- & bitu / Allobrog-> arallved & -is/iz*°) & idem m.-ed : an altermondialisted (Porto Alegre...)
ALTERNANCE +
alternance de séquences… (ur) pebeilañ troc’hadoù…( < Diwan)
ALTERNAT PEBEIL m. (déverbal -añ)
ALTERNATIF,-VE + (Mat.<JM) idem : aljebr
alternativ(el) + (Polit.) idem: an alternatived, an tu-kleiz
alternativ/-f.
ALTERNATIVE + (Mat.<JM) idem > alternativenn f.-où, & cf. (appr.) un(an) a zaou (Ph<PM)
ALTERNATIVEMENT A BEB EIL : mama ! tata ! a beb eil (onom. : maréchal-ferrand – T<JG)
ALTERNE (Mat.<JM) idem : (ankloù) altern(el)
(-diabarzh, -diavaes)
ALTERNÉ +
(Mat.<JM) idem : group (& seriennoù) alternet…
& (en) couches alternées a beb eil gwisk (T<JG)
& feux alternés gouleier (a b\)pebeil
ALTITUDE + & (Mat.<JM / uhelded…) > « usted »
ALTISTE idem (altist m. -ed)
ALTO (lat. < ie *al : nourri / celt. alt- > aot…- NF & NL...) idem
: son g’an alto
ALTO-CUMULUS + (FF) 1 GWENNADENNOÙ (DG >
pennad) & (cf. étym.) // KOUMOUL UHEL…
ALTRUISTE + & (T<JG : égoïstes mad dezo
o-unan) / mad d’ar re all
ALTUGLAS (marq. < all. Glas = plexiglas)
idem
ALU ( < aluminium) idem : gronnet gant alu
« ALUCHON,
-É, -ER » (gallo : nourrir bébé) cf. (aumôme, charité) aluson / ALUSEN
/-Z-*°
ALUNIR cf. loarañ / douarañ
(war al loar)…
ALYA (hebr. : immigration de Juif vers Israël : “mon alya” – Télég. 2006) idem : o “alya”
ALZHEIMER : « il
est Alzheimer » (popul.) hennezh zo « alzheimer », & ne zalc’ha na dour nag avel (W - Baod
< FL)
A.M. (angl. < lat. ante meridiem) idem (=
kent kreistez)
AMA (esp. ama/amo de casa…< lat. //
basq. etx(eko)andre & etxeko jaun + jaun eta jabe): idem, &
mestr(ez) a di
AMADOU (prov. : amoureux) =
AMADOUER +
chercher à amadouer qun (appr.) OBER TON da ub (Are – & gober ton…Prl)
AMAIGRI,-E + (usu.) KASTI(Z) + cf. fallaet, gwashaet (Prl…)
& (hum.) arru sec’h diwar he zreid
(T<JG)
& tout amaigri kaset tout
+ (parf. – méton.) hoñsh so cheñchet, cheñchet
eo (T<PhA = JG : Hag az pije bet ur gaouad kleñved ne vijes ket
muioc'h cheñchet & Damen ! me a cheñch ivez hag a wella goude)
AMAIGRIR + FALLAad / -at*,
GWASHAad / -at* (Prl)
« AMAIN »
(gallo : bon côté…) cf. amen ( / amdu, amgin…)
AMALGAME +
(lat. alchimiq. < arab ﻡﻌﻣﺍﻠﺍ
mélange – A.I.) idem (amalgam,-où)
+ cf. (appr.) dorgej-…
AMALGAMER + idem : amalgamet
& (div. denrées - appr.) DORGEJiñ
(W<GH > boued moc’h…)
AMAN (arab ﻦﻤﺍ = octroi, vie sauve) idem : an « aman »
AMANCE (NL 54 < Amantia – oppidum
– cf. ambe riv.)
AMANDE (lat. pop. *amandula //
gr. amygdala) =
AMANDINE (prén. > « Mandine ») = Amandin(a)
&
(pâtisserie aux amandes) idem
AMANT,-E + (homme) GALANT m.-ed / amante (femme) MESTRES / -EZ*° f.1 (Prl)
AMARANTE + & cf. (v-br – L.F. ?) amor (m.)
AMARIL,-E
(esp. amarilla jaune - cf. catal. groga & basq. hori...)
idem, (usu. & celt.) MELEN : terzhienn velen (& virus amaril)
AMARRER + cf. (adage) ar zaout a vez staget, ar bagoù a vez amarret (T<JG) & lakaad (bag) war e chadenn / (chargement) cf. ranket tortissañ – ar garg (T / Ph-Dp : funiañ kirri)
AMARYLLIS (gr.) idem
AMAS (cf. masse) + & var. YUC’H (Prl / YOC’H + > YEUC’H)
& cf. (tas bien ordonnancé) masad > majad m.-où : masadoù traou (T-Go<FP)
AMASSER + cf. dastum(iñ), & masañ/mazañ (koad… - T-Go)
& amasser (des biens) sans débourser un sou cf. krabanata (ha laoskel an dud hep bezañ paeet – Go<FP)
AMATEUR + (& avide) GOUBET da… (Y.Gow<HB = ERN. - W : goubéet…)
+ amateur de… > PAOTR… : (de chevaux – ex.) ur paotr-kezeg (Ti<DG & paotr e gezeg Ph…) / paotr ar c’hezeg (palefrenier etc.)
& gd amateur de café > kafeüs (T<JF) & ur poupon kafe (W<FL) / ur bleiz bara…
& attirer plus d’amateurs (événement) TREC’Hiñ war… (Foar Ouel Yann – T<JG)
AMATIR ( <
adj. mat) cf. glassaad / glasaat* / glasaad°
A MAXIMA idem (& d’ar muiañ + a vui...)
AMAZIGH (berbère = homme libre > Berbère < barbare + cf. kabyle < arab. : tribu & cf. lang. : tamazight / -zirt – Lar.)
AMAZONE (1 – NL < tupi =
mascaret)
AMAZONE (2 - gr amazôn :
a-+sein…) =
AMAZONIEN,-E -Amazonia : forêt amazonienne forest
« AMBACTE » (Hist. : serviteur
du roi – César : gaul ambactos > ambassade, all. Amt) > idem (+ ambazh…)
AMBAGES +
+ sans ambages & heb/hep*
kla’h troioù ha distroioù (& digareioù - Prl)
& cf. didroidell (Diwan)
+ cf. a-blom-kaer, en-eeun (Prl)
« AMBAISSI »
(fr-prov. mesure = jointée – cf. gaul. ambosta & br. bos) >
bosad/bozad f.-où
AMBARÈS (NL Gironde : Ambarès et Lagrave < gaul ambe rivière…)
AMBASSADE + ( < ital. ambaciata < prov. ambaissada < lat. méd. ambactia // germ. ambahti fonctionnaire > all. Amt + gaul. AMBACTOS « ambacte » : client, courtisan et serviteur du roi… < ambi- autour + ac/ag>A- mener + suff. passif -to- - Lambert 186-7 - & > cf. v-br ambaith > br AMBAZH réservé (& servile), timide & gall amaeth cultivateur / serf…)
AMBASSADEUR + = « ambassadeur
abeurs an eternel » (Th. Trad – Past.)
AMBASSADRICE ambassadoures /
ambasadourez*° f.-ed
AMBAZAC (NL Hte-Vienne <
Ambaciacum – NP gaul. & -ac / -eg)
AMBE (gaul. : inter ambes gaul inter rivos = rivière Glos. Vienne – Del. 35)
AMBEC (NL oc < gaul ambe : rivière)
AMBEL (NL Isère < gaul ambe =)
AMBÈNE (NR 63 < gaul ambe : riv.)
AMBERIEU(NL Ain… < Ambarres ethnonyme < *ambi-arari riverains des rives de Saône)
AMBERT (NL 63 & from. < gaul ambe-ritus gué de rivière – D.)
AMBÈS (NL 33 : bec d’Ambès < gaul Amb-ensem – D.)
AMBI- (lat. & gr. + catal. etc. < ie / celt. Amb- > am-) idem
AMBIALET (NL 81 < gaul Amb-iletum – Dauzat < D.)
AMBIANCER
(Afriq. & arg. : aguicher) Cf. KASS / KAS*° ( > kasour – eured...),
& > startijenn+-iñ
AMBIANCEUR (Afr. > 2008) KASSOUR m.-ion
AMBIDEXTRE +
(Prl) mad g’an daou zorn & cf. anc. celt-gaul ambosta: bos an
daouarn…)
AMBIGU,-Ë + FORC’HELLEG
/ -EK* (Mat.<JM = TK<MxM : brezhoneg
forc’hellek*)
& (à
double sens) daoudu, daouster(iek & amsteriek* – Diwan)
AMBIGUÏTÉ + =
(Mat.<JM), & « amsteriegezh » f.-ioù (Diwan)
AMBILLOU (NL 37 < NP Ambillavus : eau de Amb. ? – Internet)
AMBITION +
(cf. NP gaul Iantu-maros // c'hoant meur)
AMBITIONNER + & cf. ambissionet da…
AMBITUS (lat. – cf. gaul. fait d’être autour : ambit(o)-) idem
AMBE >
AMBLE AMBL (/ -PL): (ma c’hozh marc’h) n’ae ket ambl, & parf.
(d'ar) PAS/PAZ HINKANE ( / HANKANE…)
AMBIERLE (NL Loire < gaul Ambiuaretum – oppidum des Ambivarètes < gaul ambi-)
AMBLAIS / AMBLET (anc. frç dial. – ex. Saintonge : « amblet » & « amblé » + var. ambiet, ambliet, omblet, ombliet, omblée – PYK < gaul. ambilation > br ambles /-z*° =)
AMBLER > HANKANEiñ (Prl)
AMBLEUR cf. hinkane- (& -er)
AMBOISE (NL < gaul. Ambatia (villa) & oppidum < ambe gl rivo = riv. : riverains)
AMBON (gr. : tribune) idem
AMBONIL (NL Drôme < gaul ambe & onna eaux de rivière)
AMBONNAY (NL Marne < NP – Internet)
AMBRE + (arab anbar / anbeur ﺭﺑﻧﻋ A.I. + lubân jâwî > benjoin : ambre gris)
+ & cf. gall. gwefr (gaul. celt. uebru- : Vebru-maros – Lambert)
AMBRE (2 – NR < ambe… rivière + Ambrole & cf. Ambo-glanna GB & Amyr – Galles)
AMBROISE + AMBROAS /-OES /-EZ*° + (usu. K) KRÊS / KRÊZ*° / KROËS /-Z*° (Big.)
AMBROISIE + 1
(Myth.) ambrosia
AMBROLE (NR < gaul.) > AMBRE (2)
AMBRONAY (NL Ain < gaul NP Ambarres & cf. bronnio- mamelon – D. < Falc’hun)
AMBRUIS (Pont- NL Gard – cf. ? gaul ambe gl rivo 8°)
AMBULANCE + & cf. "karr-klañvdi" (RMK)
AMBULANT,-E +
& marchand
ambulant : noir etc. (cf. arg. « un boubou ») cf. ur sklouf (KW)
AMBULATOIRE
(Med.) cf. war-vale
ÂME (lat. anima < ie °an- : anata & anatia = anaon) + (fin) & ar re tremenet (Prl)
& sans âme kuit a ene (T<JG + korf
heb ene)
+ Aux âmes
bien nées / La valeur n’attend pas le nombre des années (Le Cid – Corneille)
> Eneoù ganet kaer / O zalegezh n’eo ket a’r bloazioù an niver
+ La mort n’a
que douceur pour une âme chrétienne (Corneille) > Ar mar’ ken doussijenn
‘vid un ene kristen
AMÉLIORATION + un tamm gwellaad (Prl)
+ habaskad (« anbaskad » - Heneu<GB) m.-où + GWELLEREZH
m. (Wi<PYK)
AMÉLIORER +
& améliorer l’ordinaire alors > neuze e vez reutoc’h ma jeu (T<JG)
& améliorer sa situation sevel e chouk (T<JG)
& le cidre s’est amélioré en em c’hraet eo ar jistr (T<JG)
AMEN (hébr. =
oui - & ainsi soit-il ! +
arab = ﻥﻴﻣﺍ amîn – p. 22) = /ÈamEn/
& le film « Amen » (Costa-Gavras +
Kassowitz) ar film 'Amen'
AMENDE + (usu.) AMANT : un amant he deus
tapet
+ cf. (procès-verbal) PROSSES/PROSEZ : tapet
daou brosses (Prl)
& mettre qun
à l’a. cf. sevel prosses da ub.
AMENDER + SOUCHañ (douar – Tu) & cf. stu(z)iñ (Prl)
& s’amender (moralt etc.) = neubed en em amand (18°)
AMÈNE + (&
cf. divad < v-br diuadoc sans refus - Y.D.)
AMENER +
& (Mar.) + aminañ al lien (& al lienoù –
T<JG)
AMÉNORRHÉE cf.
(misoù pe) divisoù/divizoù…
AMER,-ÉRE +
& amer comme tout c’hwero evel ar vestl (T<JG = Ph)
AMER (norm. < scand. merki) =
AMERLO(T - vx) > AMERLOQUE
AMERLOQUE cf. Rikan(ed)
AMEUBLEMENT: gleust®aj (& meurb(l)aj) (Prl)
+ stal-diegezh (Y.Gow<HB)
AMEUBLIR +
& cf. ober un tamm meskañ d’an douar (T = Ph)
AMI,-E + (lat. & cf. gaul caranto & ? amino-) = + mes amis ! > paotred ! & tudoù ! (T<JG)
& amis de tout pays mignoned a beb bro ; ami de tous & den an oll (T<JG)
& ils ne resteront pas grands amis re-nes ne chomoint ket a dud (Go<FP)
& ar reo’ X ha hennezh zo a dud vras / tud vras
(Go<FP)
AMIABLE idem : niveroù amiabl/-pl (& « mignonel » - Mat.<JM)
& (anct
= aimables : amiables voisin – Rabelais) = AMIAPL
AMICAL,-E + amikus (Prl)
AMIENS (NL < gaul. Ambianis : hab. « autour » + ex Samaro-briua pont d’estive)
AMIGO (esp. & > arg. – Afr.) > idem : un amigo
AMINCIR + & elle n’a pas aminci > (hum.) n’eo ket moannaet he chouk (T<JG)
A MINIMA (lat.) idem (& d’an nebeutañ - kont…)
AMIRAL (arab ...ﻟﺍﺮﻤﺍ âmir al-... l'émir = le chef de...) =
AMIRALE (f. d'amiral - cf. arab ﺓﺮﻴﻤﺍ amira : princesse - p. 21) idem
AMISH (USA : communauté vivant comme 17° < Als.) = ur skol amish
AMITIÉ + (prov.) kemer heb reiñ a lak karantez da dreiñ (JG & karante dost / karante lôsk)
& "un
bain pour l’amitié" (A.Camus) > koronkad(enn) ‘serr kamaradïa
AMMI (gr. : plante) idem
AMNÉSIQUE + cf. il a perdu la mémoire (oaet eo-eñv) divemoer (Prl)
& rendre
amnésique + kelc’hiañ : ur yeotenn hag a gelc’hi (T<JG)
AMNIOS (gr amnion & < amniotes) =
+ cf. (liquide
amniotique) appr. DOUR ( < dubro-)
AMOCHER + MALEÜRUSiñ / -Z-*° (Ph)
& (ironiqt) RENKiñ
BRAW : renket braw gete (Prl)
AMODIATION < n.vb. (daou)hanteriñ…
AMODIER cf. (daou)hanter,-iñ…
AMOK (malais amuk
– crise de folie meurtrière soudaine – Harrap’s > angl. (to run) amock / amuck :
BRESKENN,-ad / -at*)
> (unan) sot da stagañ, & gwazh eget kass da la’hañ (Go<FP)
AMOLLIR + / BLOTAad / -at* (Prl…)
AMOMON (Rabelais : parfum exotique)
=
AMONCELER + (& cf.
« amousseler » - gallo) & yuc’had /-at*,-iñ (Prl)
AMORCER +
& amorcer un piège & Stenn ur piSt (Prl)
& amorcer
un processus > boulc’hañ (ud // ur gaoz…)
AMOROSO (ital.) idem
AMORTI (Sport
< p.p.) Cf. (un) distroñs
AMOUILLANTE (& gallo « ameillante ») + & (var.) / un deve’enn (Wu<FL + & appr. ur vioc’h lae’h – Prl)
AMOULAGEUR (de moulin – Craca) KALVEZER m.-ion f.1 (ALBB var. KALVEZ)
AMOUR + (oc - 13° / oïl : amure) + (prov.) karantez ‘leizh an dorn
& anc. (fam. « frire » = faire l’amour) frita’ karantez (K\veyer – 18°)
& (anct cf. v-irl serg gall serch / affection, love & br serc'h C : concubina / CHOA / JOA : choa meus ouzit - Lu<J.R.)
+ (vivre) d’amour et d’eau fraîche (ne vevi ket) gant aer an amzer (T<JG)
+ pour l’amour
de Dieu / du ciel ! EN AN’ DOUE (& da Zoue), na rit ket se !
+ L’amour
n’est qu’un plaisir, l’honneur est un devoir (Le Cid – Corneille) > Karantez
plijadur, mes enor ( / inour) un dever
& m’amour
(f. – 16° - cf. Ivonet Omnès 14° : oh karantid = ho karantez) > m’
‘harantez
AMOURETTES (3 < prov amoretas : testicules de coq > morceau de moelle – Boucherie) idem (tamm mèl)
AMOUREUX,-SE,-MENT +
& des amoureux (usu.) DOUSSOÙ / -S-*° (Li – F3)
& tombé (très) amoureux d’elle di(h)odet (-net) ganti (Are<GL = Ph<PM)
AMOUROUX (NF < roman & gallo « amourous,-e » =) > AMOUREUX,-SE
« AMOUSSELER »
(gallo =) > AMONCELER
AMOVIBLE + LEMABL / -PL* (traou – Wi<PYK)
AMPHET (apocope : des amphets – A2 & F3 > ) AMPHÉTAMINE
AMPHI (apocope
< amphithéâtre) idem > añfi : en añfi Basch / Chatô (R2)
AMPHI- (gr. –
& cf. am-) idem
AMPLEUR + & > amp(l)ted f. (MM<A.B.)
& ampleur (de circonférence etc.) > TRO f. : tra-walc’h tro
AMPLI (apocope
< amplificateur) idem : meur a ampli
AMPLITUDE + = AMPLED/T (Mat.<JM & cf. amplèt – trad. T…)
AMPOULE + ur porc’hell bihan war biz ma zroad (T<JG = pemoc’h bihan – Ph) = gloeñùenn (Prl) + & gwadenn f.-où (Li<YR) + (FIL)BOLC’HENN f.-où (Ku<PYK)
+ (électr.) > chañch an ampoulennoù
AMPOULÉ,-E +
& (sens propre – mains etc.) FILBO(L)C’HENNET
(Ku<PYK)
AMPUIS (NL Rhône & Var < gr emporion – cf. emporium)
AMPUTER + TROC’Hañ : troc’ha ma gar ouzhin, & e vrec’h ouzh ub (Y.Gow<HB)
AMULETTE (lat. < arab hamilat) =
« AMULONER »
(gallo < mulon) cf. berniañ (& boutisellañ, gwrac’hellañ…)
AMUSANT,-E + (& cf. eveeg : traou eveeg – T<JG)
& personne amusante (type amusant – m.) PABOR m.-ed f.1 : ur baborez ! & un dosser (T<JG) + TARIN (a baotr – T<JG) / TARINENN (a blac’h – Ti<DG)
AMUSE-BOUCHE & cf. (gallo < celt.) genoù /genow/
AMUSE-GUEULE + LIPEREZH m.-(i)où : ‘oa ket ken liperezhoù (ken a oa servijet kig-rost – Pll<NL) & cf. (en gal) lipachoù (Ph & Wi)
& cf. ji(n)jellaj traoù (Wi<PYK)
& cf. (appr. – dér. – MM<A.B.) krignaj m.-où
& cf. « stardent » ( ??? stard-dent < LH / GH ?)
AMUSER + (cf. vb. muser) & en em amusi (bord ar vatimant – Pl.B F3 / taxi)
& cf. (sens anc. : s’occuper à rien…) & « amusanïa » : en em amusanïen (K\veyer)
+ s’amuser (à
des riens - & fig.) C’HOARIELLad
/ -at* (g’ ud – Ph)
& (cf. c’hoari lass & al loa / e loa & turlutad – T<JG)
& (Rabelais 16° : abuser – du temps de qun) > AMBUSiñ (ub – Ph / ABUZiñ – T)
AN + (anc. celt. blis>blizien – m-br) = BLÉ ( < ble’ie’h / bleiadoù récoltes – Prl)
ANA (lat. : recueil - pl. des ana / anas) idem
ANA (gaul. : eaux-marais Ac. anam gl paludem + An(n)a // Ana & cf. Keranna, Santez-Anna ar Palud + NL 37 L’Anerie < ana- + -aria / A(s)nière – Internet)
ANABAS (poisson) idem : anabas
ANABOLISANT (gr anabolê : ascension... - syn. angl. dope - gall. dryg) =
ANACHRONIQUE + & anakronik (& -ek –
Diwan)
ANACHRONISME + & anakronegezh f. (Diwan)
ANACOLUTHE idem : anakolut m.-où (-enn f.-où, & -ezh f. – Diwan)
ANACONDA
(o.i.) idem
ANAGRAMME idem
: anagram(m) m.-où (Diwan)
ANALECTA / -TES (gr. : morceaux choisis) idem > analekta
ANALLAGMATIQUE
(Mat.<JM) idem : analagmatik
ANALOGIE + 1 idem & analogiezh f.-où (Mat.JM) + kenhañval/-heñvel,-heveleb ad. m.-où (Diwan)
ANALOGIQUE + (Mat.) idem : analojik (& analogikel)
+ cf. ANALOGIE / peushañwal (Prl)
ANALOGON (Didact.) idem
ANALOGUE + 1. idem
: analog (& -el)
ANALYSE + (Mat.<JM) ANALIS / -Z*° : analis kombinadurel, fonksionel… + & > analisenn f.-où (thèse MM 2006)
ANALYSER + = (Mat.<JM)
& on
n’analyse pas assez la terre = ne vez ket analiset a-walc’h an douar (Tu<HL)
& avant que tu aies analysé tout cela (appr. & fam.) a-benn ma’z po dibunet ar re-ze tout !
ANALYTICITÉ (Mat.<JM) idem & > analitikelezh f.
ANALYTIQUE +
(Mat.<JM) idem : fonskion analitik(el)
ANAMNÈSE (gr. – cf. [an]kouñaat…) idem
ANANAS + (tupi nana-nana : parfum des parfums…)
& (arg. – jeune : seins) & (arg. Afr. : grenade) > idem
ANAPESTE (lat.-gr. : poésie) idem : anapest
ANAR idem =
anar (m.-ed…): me zo anar !
ANARCHIE +
[cf.
Barç / Sagrada Familia: liberta y anarkia / y un porrito cada
día]
ANARCHIQUE… + & (appr.) D’AN TREUS / TREUZ*° (Prl)
ANARCHO-SYNDICALISME idem : anarko-sindikalism m.
ANARCHO-SYNDICALISTE
idem : anarko-sindikalist m.-ed
ANAS (NL – GB – cf. gaul-celt ana marais & v-irl an eau > NL)
ANATHÈME + (& cf. v-br dilucet > diluc’hed – L.F. 142 < cérémonie sans lumière…)
ANATIDÉ (appr. – type canards) HOUIDÏENN f.-ed (& type oies : GWA(Z)ÏENN – cf. NA)
ANATOPISME idem
(anatopism m.-où), & kamm-lec’hiad (& -lec’hiañ Y.G. /-amzeriañ…)
ANCENIS (NL 44 < Andenemessos – Andecaves & nemetis : bois / ville sacrée des Andecaves > Angers)
ANCÊTRE +
(arg. : aïeul,-e) an hini’ charl / charlez gozh (& - m./f. : charlamagn
/ charleston)
ANCHOIS + (cf.
anc. prov. anchoia < lat.-gr. & cf. basq. antxoa =)
ANCIEN,-NE +
& ancien élève… (unan) bet skoliad/skoliet (& er skol) e…
ANCIENNEMENT + (& cf. celt. seno- > hen-) + anc t riche pin’ig a-go’h (Prl)
ANCIENNETÉ + an anciendet (m-br – S.Nonn)
ANCILLAIRE + (& cf. gaul. -magala…)
ANCOCRIGNET (Tristan Corbière : personne très squelettique) < (un) Ankoù krignet (Ph : pers. très maigre : squelette ambulant…)
ANCÔNE (NL Drôme < Acunum & cf. Acaunus – Nantuates / gaul ac(aunon) pierre – D 26)
ANCRAGE +
& point
d’ancrage > poent-eoriañ…
ANCRE + / var. EVR (Li < D.Bris, Tu...) = EOR : perdre son ancre koll e eor (T<JG)
& ancre primitive (pierre-lest) maen-mouilhañ / mean-mouilla m. mein- (Li<YR)
& ancre (appr. & hum. - cf. usu. : pioche) pigell : ar bigell er mor ! (T<JG)
« ANCREU » (anc. picard & wallon « a)nkraw » = saumon – cf. gaul ancorago : un poisson < devant hameçon – Del. 39)
ANDAIN (lat. ambitus - Latr. & Rob. / celt. and-) =
& (contenu) + var. / STEUJAD (foenn -
TK)
& en andains (bois) > en bernioù (Skr – F3)
ANDALOU,-SE idem
: andalou (& -z)
ANDALOUSIE + idem
/ Andalousia (lat. Vandalucia < Vandales & cf. arab al/el
Andaluz – al-Qaida = Spagn)
ANDANCE (NR Ardèche > Rhône & Andancette < préf. gaul ande- très = an-)
ANDANCETTE (NL Ardèche & Drôme) > ANDANCE
ANDANTE (ital.) idem
ANDANTINO
(ital.) idem
ANDÉ
(-la-Roche NL Allier < gaul ande- très…)
ANDECAVES > ANDEGAVES
ANDEGAVES
(Ambulances Andegaves – marq. 49)
> ANGERS, ANGEVIN,-E
ANDEL (NL) > ANDEL(L)
ANDELLE (NR 27) > ANDEL
ANDES (gaul ande = ) > ANGEGAVES + ANGERS
ANDON (&
gallo = ténacité < ressource - profonde… - & NL Ville-andon &
Ville Andonnet – Plélo 22 + NR Andon 55) ANDON : andon zo !
ANDONNET (NL 22 – gallo : Ville Andonnet – Plélo – cf. Ville Andon) > ANDONET
ANDOUILLE + ANDOUI(LH),-ENN (Prl)
+ (arg. TUN) KANTOUILH m. & coll. (-enn) & (arg.: projur Morlaix) cf. treid-morzhol (pl.)
& faire l’andouille (g)ober an avaloù-douar ganeomp (Wi<FL)
ANDERNOS (NL Gironde – temple antiq. – cf. gaul andernados ceux en bas – Larzac D.)
ANDRO- (gr. & anêr < ie // celt. anderos > anner & basq. andere…) =
ANDROGYNE = JILGOG (Prl)
ANDRONE (NL Sud < prov androuno : rampe abrupte entre maisons)
ANDUZE (NL Gard – ville gaul. Andusia < ande- très... + ? haut : uxs)
ÂNE +
& (âne bâté – azen gorneg – T<JG) / azen gornieg / ker’het da
hadein ho kornegioù ! (Prl),
pl. & ezen (& « ejen » - Ku)
& à l’école des ânes e skol an azen (T<JG)
+ (arg. TUN.) > ma breur / kenderv
+ (=) ministr m.-ed, zebr m.-ed
+ (Chon) presidant /-z-*°
m.-ed
« ANÉ »
(gallo : aujourd’hui) cf. (var. HIZIW) / HINIW…
ANÉANTIR + & kass / kas*° (/ moned/mont) da rib’ (Prl)
& être anéanti MONT GANT… : kant bloavezh tommañ a ya gant ur gaouad avel (T<JG)
+ cf. (den) neant, & (in/im)porneant
ANECDOTE + SORC’HENN > zorhienn (Prl)
ANÉMIE + SEMPLADUREZH f. (= Ph)
ANÉMIER +
& s’anémier + (et) il s’anémie (hag) e teu da veza DIWAD (T<JG)
ANÉMIQUE + & re baour he gwad (T<JG)
ANEMO- (gr anemos : vent < ie *an- / anima & anate > ene…) idem
ANÉRECTION (Med. - cf. érection dihod,-i) > [hod]-
ANERGIE (Med. / allergie) idem > anergiezh
f.
ÂNERIE + BOBIONAJ, LOTAJ m.-où,-choù (Prl)
ANESTHÉSIANT,-E (ad.) -KOUSKET, (un) ur LOUZOU da gousket (G.Yonkour Ku)
ANESTHÉSIE + & cf. kri’-past >
kri-pach : tennein un dant kri-pach (Prl)
ANESTHÉSIER + LAKat (ki) DA GOUSKET (Ku – vétérinaire)
ANET (NL 28 < gaul ana marais – dim. -et)
ANETH + (lat. - < gr. – anethum – Rob. / gaul. anepsa ? hellébore)
ANGE + & ange déchu DROUGAEL : an ael mad hag an drougael (T<JG)
+ (arg. - TUN) c'hwiler rup m.-ien
& un ange
passe (fig.) aet an teodoù d’ar foer (W)
& ange de mer + (& cf. mordousseg / -s-*° – T<JG)
ANGERS (gaul. Ande-caui très cave = creux & > « Andegaves ») idem (& Anje)
ANGEVIN,-E (cf. gaul. > Andegaui &
Andegauis C Redon 9°) idem : (merk) Andegaves
ANGIOME (ur)
G\KABOUILHAD (m.-où
– Wi<PYK & cf. BRONDU)
& présentant angiome g/kabouilh (& -et he / e fas – f./m. – Wi<PYK)
ANGLAIS,-E + ANGLES /-EZ*° m.ed f.1 (Prl) + l’Anglais (trad.) ar Paotr Saoz (T<JG)
& filer à
l’anglaise kass ar c’hazh ganin… (Go<FP)
& anglaises (boucles) blew
a-ruilh (evel-henn – T<JG)
&
anglaises (anct & arg. Brest = toilettes communes d’immeuble –
ALB) cf. ti bihan saos…
ANGLE + (1 – Mat.<JM) ANKL, (2) KOGN, KOUGN + KORN & « tregorn » = tro-gorn (ar park – W<GH) & Tronangle (NL Kll) + l’angle de la maison korn an ti (T<JG=Ph) & maison d’angle TI-KORN (NL)
& à angle droit & a gogn reizh (A.B.)
ANGLET (Archi.) Cf. (NL & NF
Cornic) KORNIG m.-où
ANGLET (NL - 64 - cf. basq.) Angelu
ANGLICISME + = troienn saosneg
(f.-ioù) > f.-où + saoznekadur m.-ioù (&
péjor. : saoznegaj m.-où – FV<E.D.)
ANGLICHE (fam. – parlant) SAOZMEG (n. & ad. / -ek* & bégayant sauzmeger & -al vb –Plourin TK<MxM=GR sauzmec, -egaich / saosneg…)
ANGLOMANE (& anglomanie) Cf. kar-saoz ( / saoskar anglophile)
ANGLO-SAXON +
cf. (appr. - J.S. - Civi.) (broioù...) SAOS / SAOZ*° : ar broioù /so:s/ T (Loc-envel F3)
ANGOISSE + (lat < ie *enk serré /
celt) + anken, enkres/-z & angoes/angoas (m-br & T<F3)
& (appr. – usu.) POAN-SPERED
f.-ioù (T<JG = Ph...)
ANGOISSÉ,-E + & diaes ma c’halon (T<JG)
ANGOISSER + & cf. ankeniañ, enkresiñ/-ziñ, & angoes- > angoaset (Med. T – F3)
ANGOLLON (NL – H-Savoie : alpage < Nant Gollon – gaul nantu- val)
ANGON (frq
ango + celt. anco-rago crochet devant = poisson) idem
ANGUILLE + & cf. surn.
(arg. – TUN.) piñsew water
& (fig. – pers.) = SILIENN :
me oa 'vel
& il y a anguille sous roche moc’h zo er wis (Go<FP)
+ pêcher l’anguille (les anguilles) SILIAOUA (T<JG…)
ANGULAIRE + 1 -ANKL : sektor-ankl (&
« anklel » - Mat.JM)
+ (appr.) -KORN : Park korn, Ti Korn
ANGUSTURA (Venez.) idem
ANHARMONICITÉ (Mat.<JM) idem >
anharmonikelezh f.
ANHARMONIQUE (Mat.<JM) idem : anharmonik
(& -el)
ANHÉLER + & cf. di(h)elc'h-
ANHYDRE (gr.
=) DIZOUR
ANIÈRE (NL
& var. asnières etc. <
âne : asne-) > AZEN...
« ANIGER » (gallo - &
« caniger » = nicher…) cf. ne(i)zhañ > nejañ…
ANIMA (lat. > âme – & > basq. arima
– / *an – cf. anaon, ene…) idem
ANIMAL + (< anima – cf. celt. milo &
canao, mandu > menn…) =
& quel grand... animal ! gwashad loen !
(T<JG / aneval !)
ANIMATEUR +
& animateur-formateur animatour-stummour (MM<JCLR)
ANIMATION + de l’animation (get) BEGON (Prl)
+ (euphém. & métaphoriqt) cf. BEC’H, JEU… (Prl)
ANIMATO
(Musiq. < ital.) idem
ANIMÉ + & cf. biwidig/bividik (Diwan – var.
bewidig…) & beweg / beveg° / & -ek* (AB)
ANIMELLES (Cuis.: test. de bélier) cf. (pl.) kelloù maout
ANIMOSITÉ + (appr.) MALISS / -IS*°: boutein maliss en ub (Prl)
+ de l’animosité envers elle KAS / KAZ outi (T<JG = Ph)
& avec
animosité (appr.) dre zroug
ANION (angl
> gr. / ion) idem
ANISÉ,-E +
& alcool
anisé cf. (Prl) doùr vineraer (& pikerell)
ANISETTE + idem : (deit zou) anizet (W1880<PL)
ANISOTROPE
(Mat.<JM) idem : anisotrop(el)
ANISOTROPIE (Mat.<JM) idem > anisotropiezh f.
ANJOU + (NL / Angers < lat-gaul. Andecavus pagus – cf. Andecaves>-gaves & Andes NP)
ANNAMITE idem m.-ed f.1 : Anamited (tud c'houez - F&B 19° < CCh + an Annamited = )
ANNAPES (NL 59 < gaul. ana marécage & eaux marécageuses – D.)
ANNATE (Hist. : redevance annuelle au St-Siège < AN) Cf. bloaziad
ANNESSE (NL Dordogne < gaul ana marécage – D.)
ANNET (-sur-Marne 77 < gaul ana marécage – dim.)
ANNAZ (NR > Rhône – Ain – cf. gaul ana marais…)
ANNEAU + (Mat.
JM) anell = anneau des entiers relatifs, de polynome anell an anterinoù
relativel, & polinomoù…
& le
Seigneur des Anneaux Aotroù an Anelloù
+ anneau de l’age de la charrue LAGADENN f.-où (T<JG = Ph)
+ anneau de cuivre ruilhenn gouevr (T<JG)
ANNÉE + (cf. gaul. sonnocingos marche du soleil // germ & angl sun)
+ année lumière bloawezh gouloù (Mat.<JM)
+ année civile bloaziad / blead sivil (MM<JCLR)
ANNELER + anelliñ : spass anellet (Mat.<JM)
ANNEL (NL Oise & cf. Agnetz < gaul ana marécage)
ANNELLES (NL Ardennes < gaul ana eau & -ialon)
ANNEMASSE (NL 74 < Annamasci / Adnamatia & cf. gaul ana eaux…)
« ANNET »
(gallo = anneau) cf. anell…
ANNEUX (NL 59 < ana marais – D.)
ANNEXION +
& (arg. Brest = partie de Lambézellec dans Brest: l'Annection) cf. Lambe…
+ & cf.
(Hist.) Anschluss
ANNIV Cf. de’ ha ble (W)
& bon
anniv’ > pennbloaz / -ble mad / mat* ! (MM<AD)
ANNIVERSAIRE + (anniv. de décès) DEIZ-HA-BLE (Prl & jour anniversaire dei’ ha ble) & dàet e vle en-dro (Prl)
& joyeux
anniversaire deiz-ha-bloaz laouen dit, X ! & (appr. – trad.) grès
dimp gober èl-mañ ‘benn ar ble c’hoazh !
ANNOIX (NL 18 < gaul ana marais – D.)
ANNONAY (NL Ardèche < Annona – cf. gaul ana & -onna eaux de marécage)
ANNONCE + & (météo – cf. fesson d’ober dour, stumm ar glaw & udb lous ganti… - T<JG)
ANNONCER + (appr. < radio) LAKAad / -at* : hè ‘lakae ar mitin-mañ ‘oa ket ‘met tri derez (Wi<FL)
& (décès) DEGEMENN
(marw – T<JG = Ph) / (m-br etc.) KEMENN
& annoncer la pluie (en soufflant - vent) ROC'Hal GLAW / GLAV* / GLAO° (Ki<G.G.)
& annoncer la messe (cloches) gwiskañ an oferenn (Y.Gow<HB)
ANNONCIATEUR +
& (temps) annonciateur (de neige etc.) TRESS / TRES*° (erc’h…- & cf. seblant erc’h, glaw… - Prl…) + (de pluie etc.) FESSON / FESON*° : feson glao zo ganti (Ki<G.G. = T<JG)
ANNOT (NL 04 < gaul ana marécage & suff.)
ANNOUX (NL Yonne < gaul ana marécage & eaux)
ANNUELLEMENT + & (nés) ant (ganet) bloaz-ha-bloaz
& (par moisson annuelle) (serret) A-VLEAD (Wi<FL « a-vlezad »)
ANNULAIRE + & (enf. : div. – cf. HB) > (dim.) bisig bisoù, bizig ar sidan (T-L) / (T<JG) biz bizaou & (anc.) bes ar galoun (GReg)
ANNULATEUR nullaer
(Mat.<JM)
ANNULATION + nulladur
(Mat.<JM)
ANNULER + & annuler la partie (quatre doubles / dominos) peder doublenn a freuz ar jeu
+ NULLAad / NULAat*, & en em nullaad (s’annuler
– Mat.<JM)
ANNUS (latin :
annus horribilis – cf. Elizabeth II / Windsor & BN fin 90
> idem – BN)
& annus horribilis + > bloavezh truilh(eg / -ek* & tuillog° - roman de M.Madeg 2006)
ANODIN,-E + & e’id an disterrañ tra (Prl)
ANOMALIE + (Mat.<JM) idem >
anomali(enn,-où), & -enn (direizhenn f.-où + amreolder… - Diwan)
ÂNON + (& cf. mab-azen…)
ÂNONNEMENT BROGONIAJ ( / -OGNAJ) m.-où,-choù
(Prl)
ÂNONNER BROGONiad / -at*° (Prl)
ANONYMISER > idem :
anonimisañ (kopïoù)
ANORAK + ( < inuit anoré : vent)
« ANORDIE »
(gallo : vent du N > avel uhel & -nec’h…) cf. vb. NORCHiñ <
nort/norz
ANORMAL +
idem : (traoù) anormal /A)Ènrmal/
(F3) + « amreol » (Diwan)
& (pers.)
anormale + cf. / mac’hägnet (Prl)
& (pers.)
anomalement lent(e) cf. (den) é
trebi' e hent (Lu<J.R.)
& rien d’anormal > (usu.) MANN (EBED)
A-DREUS / -Z*° !
ANOST (NL 71 – Eduens < ? gaul ana marécage & eaux…)
ANOULD (NL Vosges < gaul ana marécage etc.)
ANOURE (gr an- + oura : queue) DILOST
ANOYE (NL 64 < gaul ana marécage)
ANSE + & (de seau…) TRAIJENN / TRAIZENN f.-où : un draizenn seilh (Wi<FL)
& anse (de panier) + DORNGEN > dourgen
(L), dolgen (T<JG) = DORN
& anse (de pot) DORN ar pod + SKOUARN ar
pod (T<JG = Ph)
& anse (NL) + cf. cale…
ANSE (NL Rhône < gaul an(a) marécage)
ANSÉ,-E broget…
ANTAGONISME ENEBIEZH
f.-où & =
ANTALGIQUE (Med.) -diboaniañ
ANTAR (NL – Hist. – arab - & ad. = valeureux : ﺭﺗﻧﺀ - p. 456)
ANTARA > ANTAR
ANTÉE (Myth gr. - & cf. Masson : « Antée ou… ») = Ante(a)
ANTE- (lat. < ie / celt. and(e)- & anto limite) : An Antekrist
ANTÉBOIS > ANTIBOIS
ANTÉCÉDENT
(Mat.<JM) diagent(er)
ANTEMARINI
(lat. gl 5° gaul.) aremorici ( > Arvorigiz)
ANTE-MORTEM
(lat. / post mortem > postmortem : autopsie / ADN : autopsie antemortem)
> idem
ANTENNE + & l’antenne de télé ar rastell war ar chiminal (T<JG)
ANTÉRIORITÉ kentaouez f. (Diwan)
ANTERRIEUX (NL Cantal < Ante-ritum < gaul ante- très – près du gué…)
ANTEUIL (NL & Antheuil + Antuéjouls 15 < Anto-ialon clairière du bout – limite anton D.)
ANTHEMIS (gr. : plante) idem : antemis
ANTHEUIL (NL 21) > ANTEUIL (NL 25 & 60…)
ANTHOLOGIE + &
idem : antologiezh f.-ioù,-où (Diwan + & dibabad m.-où…)
ANTHON (NL H-Savoie – cf. gaul ante- + dunon : devant le fort...)
ANTHRAX + & cf. ouignonenn (Prl)
+ (2000) idem : jeu an « anthrax »
ANTHROPOPHAGE + & l. : debrerien tud (pas de mut. / compl. génitif)
+ (noirs
anthropophages) cf. (FhB 19° : peur de l'anthropophagie des noirs
– aon) e rafe ar voricotet fest ( / friko) gante (missionerien...)
ANTHROPOPHAGIE + & cf. (FhB 19°
- L) = dibri (tud) er-c'hris (> kriz)
ANTI- + & (Mat.<JM) idem :
antikommutativ(el), antiholomorf(el), antirefleksiv(el)…
& antiaérien > enep kirri-nij
ANTIBES (NL 06 < gr. Antipolis : devant la ville de Nikeia – colonie grecque)
ANTIBOIS
(& var. antébois & antebois < artebois - Rob. o.i.) cf. goulazh(ennig)
ANTI-BRUIT
(dispositif) cf. eneb an drous / enep-trouz (& harz-trouz – Plouvagor...)
ANTI-CHAR cf. enep-kirri
ANTICIPATION +
& raksell,-ed(où) m.-où: dre raksell (Diwan)
ANTICIPER +
(par ext. > prévoir) & rakselled / -et* + ragempentiñ
+
(récit – Narrat.) rak-danevelliñ… (Diwan)
ANTICORPS enep-korf
ANTIDÉPLACEMENT
(Mat.<JM) idem > antidiblassamant/-s-
ANTI-DUMPING idem
ANTI-FADING (angl. – Ciné) idem
ANTI-GANG idem : en anti-gang ‘oa-hi
ANTIGUERRE (Rob. 2005) > ENEP-BREZEL (&
eneb ar brezel)
ANTI-HALO idem (& cf. enep-kelc'h
– a-bell / a-dost fed al loar)
ANTIHERMITIEN (Mat.<JM) idem :
antihermitian
ANTI-INFLAMMATOIRE enep-tanijenn
ANTI-JEU enep-c’hoari (& eneb
‘jeu)…
ANTIMILITARISTE + (spered)
enebarme (YG)
ANTIMONDIALISATION > eneb-globalizañ
(& -bedelaat)
ANTINOMIE + (arab ithmid ﺩﻤﺛﺇ - A.I.) & antinomi, -enn
(Diwan) f.-où
ANTINOMIQUE antinomik,
& -iel… (Diwan)
ANTI-PAPE enep-pab
ANTIPARALLÈLE
(Mat.<JM) idem : antiparallel
ANTIPARALLELISME (Mat.<JM) idem / antiparallelism (& -parallelded – JM)
ANTIPATHIE + HEG m. : heg ouzh honnezh (T<JG)
ANTIPATHIQUE + (fam. – pers.) PENN-KOKO (T<JG)
ANTIPHRASE antifrazenn
f.-où (Diwan - & > eneblavar) : dre antifrazenn
ANTIPODAIRE
(Mat.<JM) idem > antipodär(el)
ANTIPODE + idem : en he antipod (Laouenan c 1830 / 284)
& (aux) antipodes cf. pl. (v-br - treit - controlion) > kontrolion
ANTIPOISON / DIVULUM (Prl)
ANTIQUE + (v-br entic – L.F. 161) > AÑTIK / entik (& cf. « Bar antic » - Rennes)
ANTISÉMITE +
1. idem : antisemit – antisemited int…
ANTISÉMITISME idem
: (an) antisemitism
ANTI-SPAM (cf. spam) idem : un anti-spam
ANTISYMÉTRIE (Mat.<JM) idem > antisimetriezh f.
ANTISYMÉTRIQUE
(Mat.<JM) idem : antisimetrik (& -eg/-ek)
ANTITHÈSE antitezenn f.-où (Diwan)
ANTI-TOUT enep-tout
ANTOINE + / SANT ANTOEN (W)
ANTONOMASE (gr. : ex. un ‘harpagon’…) idem
ANTONYME idem
> antonim m.-où (& -enn + enepster – Diwan)
ANTONYMIE idem > antonimiezh f. (Diwan)
ANTONYMIQUE idem
> antonimik (& -iek – Diwan)
ANTRAIGUES (NL Ardèche : entre eaux & cf. gaul inter ambes gl V 8° = inter rivos)
ANTRE (m.) & cf. groc’h, kaù…(Prl)
+ antres moussus (Ronsard) > toulloù manek
& un antre
atroce et infâme eun toull a boan hag a vez (Bertou – Lemenik / toull-bac’h)
ANTUÉJOULS (NL 15) > ANTEUIL…
ANUS + & (enf.) toull kaka (HB)
& (hum. / pers. assise) ar born (war e
c’henoù – T<JG)
+ anus de poisson begel ar pesk (T<JG)
ANUYTER (16° < Pléiade) > (var. / NOS>NOZ-) noseiad / nozeiat*
« ANVÂ » (gallo = orvet)
cf. var. anañ < anaf (C ana(u)ff)
ANXIÉTÉ +
& (cf. poan-spered)
& une mer d’anxiété ur mor a dourmant (T<JG)
ANXIEUX,-SE,-MENT + (parf.) DINDAN E AON (T<JG)
ANXIOGÈNE cf. enkresus / -z-*°
ANXIOLYTIQUE idem,
& (lousoù, traoù…) dienkresus…
ANZÈME (NL Creuse < Anzisma : superl / gaul anco- (re)courbé / méandres – Internet)
AORISTE (gr. -os : indéfini) idem : an aorist
AOSTE (NL & Isère < in pago Augusta… & cf. août + eost) : Val d’Aoste > Traoñ Aost
'AOUN (NF arab & ‘awn ﻥﻮﻋ aide : ﻪﻟﻟﺍ ﻦﻮﻋﺒ bi-'aoun allah par l'aide de Dieu - cf. dre c'hras Doue, & Doue d'ho prezevo / sikouro !)
AOUSTE (NL 26… & cf. Aoste < Augustus - & cf. > EOST)
AOÛT + (gaul. 11° mois Cal. Coligny (a)edrini // eiz-, irl aith ardeur < ie *aidh // lat > été – Del. 33)
& mi-août (& var. – gallo) HANTER EOST
[NF Leost(ic)
& -lai – Laustic…] > an
EOSTIG
AOÛTAT DIAOULIG (MIS / MIZ*° EOST – Prl)
AOÛTEMENT n.vb. eostañ (& cf. eostwezh…)
AOÛTIEN,-NE +
cf. eostig pl. eostigoù (Helias / mezevenigou)
AP (verlan < pas : j’connais ap) > (var.) kët (keut) / chet (W) : n’anavan chet
AP (2 – apocope < APPÉTIT)
& bon ap’ > appétit traou dehe ! (traoñ dezhe – EE)
APACHE (amérind. Apachu = ennemi)
APADANA (Archéo.) idem
APAISER + HABASKiñ (d’he foan - Wi<FL & an droug Wi<PYK)
+ DISTAN a ray dehi (Prl)
& apaiser notre faim torriñ hon naon (&
terri an anken – T<JG)
A PARI (lat. - cf. e par) idem
APARTÉ &
a-gostez, « a parte » (Diwan)
APATHIQUE… + VEN (Prl) + CHOR(ENN, & -ez*° – W<PYK)
& pers. apathique (f. – T<JG) unan fiñv ebet enni & (déprimé) marv ar laou war e galon (TK<MxM) & rester apathique (personne inactive) CHORENNiñ (W<PYK)
APAX > HAPAX (idem)
APELLES (NL Gironde < gaul aballo pommier)
APENNIN(S – NL ital. Apennino / -ni < celt penn – Rob. NP)
APERÇEVOIR + = speurmantein (Prl) & apersevet ‘m eus ‘hanout (Kef’ – TK)
& la fleur
s’aperçoit par transparence (porcelaine – T<JG) > ar fleurenn a vez
anavezet dre ar gouloù
APERÇU + & un damskeud diouti (T<JG)
APERT,-E,-MENT
(anc frç < apert(ure) < lat. : apertement – Rabelais = ouvertement)
> DIGOR-FRANK (& cf. / apert)
A PEU PRÈS GOZIG…(Prl)
+ des à peu
près > ‘gozigoù ( / Cozigou NF)
APEURÉ,-E + (AONET) + dàet aon dehi (Prl)
APEURER + (& impressionner) LORC’Hiñ (W<PYK)
& (enfants – avec le loup) BLEIZañ (ar vugale – T<FV)
APHASIE idem
APHÉLIE (Mat.<JM) idem: afeli(enn,-où)
APHÉRÈSE + idem : aferes / -z*° (& dibenno – ex. (auto)car… & Rikaned)
APHORISME
& idem : aforism m.-où (Diwan)
API + (pomme < NP Apius) = (avaloù pichoned ruz) > pichonê (T<JG)
API (A.P.I.) / IPA
A-PIC & cf. a-blom… + (n.) un a-blom
APICULTURE
& desav gwenen…(Prl)
APION (gr.) idem
APITOYER +
& s’apitoyer sur eux + TRUANTal dezo (T<JG)
APLANIR + / KAMPOU(E)Siñ / -Z-*° (Prl)
APLAT / A-PLAT Cf. (n.vb.)
A-PLAT > APLAT
APLATI,-E & fri plad ! (Prl)
& parf. (roue) DIC’HWEZET (Dp)
+ (Mat.<JM)
plataet: un elipsoïd plataet
APLATIR + pladiñ ‘ra ar yar ( / kog – Prl)
& parf. (comprimer) GWAEGañ : me vo gweget (T<JG = Ph)
APLATISSEMENT
+ (Mat.<JM) PLADADUR (& platadur)
APLOMB +
& d’aplomb + (appr. – meuble) en e blaen (T<JG)
APLOMBER (Can.
: mettre d'aplomb) PLOMañ (ar berchenn...)
APNÉE (gr. apnoia) idem : chom en apne.
APOCOPE idem
: apokop (ex. : ar sine…)
APOCRYPHE & idem : apokrif (& -ek, -enn
& « anwir » – Diwan)
APOGÉE + (Mat.<JM) idem > apoje(enn) /
apogeenn f.-où (JM)
APOLLINAIRE (jusquiame – gaul. belenuntia >
belenion… - cf. NP Belenos) > belen-
APOLLINIEN (lat. Appolo // Apollon – gwerz… – cf. Belenos) idem : apolinian
APOLLON (gr. // Lug – doue > Lugdunum…: doue
al luc’h hag ar gened – Sergent - & ? NL -Luc) + = Apollon,
Merkurïus, Venus ha Jupiter... (& doueou ar parnass – J.Conan)
APOLOGIE & idem : apologiezh f. (Diwan)
APOLOGIQUE &
idem : apolojik (& -iek, -iel – Diwan)
APOLOGUE &
idem : apolog m.-où (& -enn f.-où – Diwan)
APOPHONIE (ie: a/e…) idem : apofoniezh f.
APOPLEXIE + BARR
: cherriñ barr (Heneu<GB)
A POSTERIORI idem
(latin) (Mat.<JM)
APOSTROPHE &
idem : apostrof n.-où (& -enn f.-où – Diwan)
APOSTROPHER + & ha me dak dezhañ (T<JP)
APOSTUME (16° = enflure, tumeur – Cl.Marot / bourse) > (bosse etc.) APO(S)TUM
APOTHÈME
(Mat.<JM) idem : apotem
APOTHÉRAPIE (Rabelais = hygiène) > idem : apoterapiezh (f.)
APOTOME
(Mat.<JM) idem : ur segmant apotom
APÔTRE +
& encore
un bon apôtre ! > unan mad all
! (T<JG)
APOTROPAÏQUE (Ling.) idem: apotropaik
APPARAÎTRE + ‘benn neuzen e komanse an trakteutien donet (Prl) + parf. > DISOC’H (W)
& jusqu’à ce qu’apparaisse le chaton dans le saule ken na deu ar c’hazh en haleg (T<JG=Ph)
+ apparu : aparesset ( / disparesset /-s-*° - T… // paraître cf. parissa’ – K\veyer)
APPARAT + & avec apparat > war an ton bras (T<JG = Ph)
APPAREIL +
& dans le plus simple appareil + noa’h èl ur pesk (Prl)
& appareil respiratoire pour asthmatiques souf(l)edoù (Prl)
APPAREILLER +
(q.chose, qun) cf. ardivinkañ (ud.)
APPAREILLEUR
(maître-maçon) Cf. (m-br – S.Barba) An mestr / mestr-mecherour…
APPAREILLEUSE (anct = maquerelle) Cf. (h)oulieres /-ez*° & oulyeres (K\veyer – 18°)
APPARENCE + (cf. anc. celt. prit- > pred & trad. – m-br. & NL Combrit, NF Prigent etc.) + & aparañs f.-où (FF)
+ apparence extérieure (selon l’apparence – T<JG) DIWAR-BENN : yac’h diwar-benn
+ sale apparence STRUJ m. : ur struj warne ! (T<JG = Ph)
+ plus une apparence qu’une réalité > muioc’h a voged eged a dan (T<JG)
+ en apparence > (braw, kaer…) DA WELET : an aval zo yac’h da welet
APPARENT + (Mat.<JM) idem : aparant, & war-seblant (J.M.)
APPARITION + =
& de
& apparition du soleil BARR-HEOL m.-(i)où- (T<JG)
+ faire son
apparition (météo etc.) > ar
glaw en em gavo…
+ (une) apparition du soleil (ur) BARR-HEOL m.-où- (T<JG…)
APPAROIR (vx)
cf. (m-br. & ? gall. ystlen)
stlenn-
APPART cf. LOJ(ERISS / -EIS)
APPARTENIR + BOUT DA… (W / BOUT DOC’H… dépendre de… - Heneu<GB)
& il leur appartenait d’y rester (ma oa brao dezo) e oa dezo beza chomet eno (T<JG)
APPAS + cf. sach (& disach
> chech-dichech – Prl)
APPASSIONATO (ital.) idem
APPÂT +
& (crabes pilés) STROUILH coll. (T<JG)
+ sans appât (hameçons – higennoù) DIVOUED (T<JG)
APPAUVRIR cf. ar
paour pa binvi’ka / ged an niaoul e ya (Prl) + & (cf. diwadañ an
dud)
APPEAU / APPEL (cf. anc. celt. gar- > garan, garm, gervel & Garonne…)
APPEL + GALWADENN f.-où (Prl)
& appel à danser galv da zañsal, & rimañsell / rimoustadell f.-où (kan ha diskan – LJS)
& série d'appels (& cris - Ki<GG) CHOUADEG f.
APPELATIF,-VE (ger-)gelven, & idem…
APPELANT,-E + (cf. gaul. garumna > NL Garonne…)
APPELÉ,-E + (Relig.) cf. ar re o deus bet appel… (18°)
& appelé
pour le service milit. + savet
evid ar servij (T<JG)
APPELER + (cf. gaul vb. gar-//garm:
gariedit – Del.)
& parf. (en hurlant) HUCHal (d’ub. donet
d’e verenn – Prl - & cf. « hieval » <
dec’helvel…)
& appeler en criant (ou en écho...) cf. DICHOUal (ub – Ki<G.G.)
& appeler pour qu’ils entrent galv (& hop, kri) anezo en ti ! (T<JG)
APPENDICULAIRE (adj. & n. –Zool.) > a-zivilh(onig) > “azivilhonigoù”
APPENDICULE (vx = appendice – ex. Montaigne 16°) > divilhonig m.-où
APPENDRE + (LAKad /-at*) SKOURR (Prl & Ph… & cf. Prl skourrailh / spontailh)
APPENZELL (NL Suis. – from.) idem
APPENTIS + & un appentis attenant ur penndi stok en ti (T<JG)
& (da glenkañ oustilhoù) en apanteiz
(F.Peru)
APPÉTENCE + & > elbouedañs f. (MM<JCLR)
APPÉTIT + & (cf. digor e galon, yac’h e galon, & naon d’e voued – T<JG)
& j’ai de l’appétit n’eo ket klañv ma c’halon (= yac’h – T<FP)
+ avec appétit (debr) ER-VAD (T<JG) & ged yec’hed (W<GH)
& bon ap' cf. (fam.) plantit traoù en ho pou(z)elloù ! (KT < MxM + & cf. bouffe et fiche-nous la paix ! plant traoù en da fas ha chom sioul !)
& manquant d’appétit SINAC’H (L…)
+ cf. debret leizh kof, sachit ganeoc’h hardi’ ! (T<DG)
& ayant
(& donnant) de l’appétit cf. (W) apetus/apitus
APPLAUDIR + STRAKal (an) daouarn (da… - Prl)
APPLAUDISSEMENT + / STRAK- : strakadeg daouarn (T<JG) & strakerezh daouarn (Prl)
APPLICATION + (Mat. JM) > n.vb. aplik-,
& -adenn f.-où (e / war… )
& applic. d'une couche de peinture (ober) ul LIV /li:v\f/ K & liwadur / livadur m.-ioù (Heneu<GB)
& cf. JAP
: Juge d’Application des Peines =
APPLIQUÉ,-E + (Mat.<JM) idem : (mat.) apliket, & « arveret » (JM)
+ (à…) & aketet d’an dra-se (er skol – Ti)
APPLIQUER + [APLIKañ…] + arverañ + (Mat.<JM) : matematikoù apliket (& arveret), & lakad ar soñj gant : laket ho choñj get hoc’h labour (Prl : applique-toi à ton travail)
+ & aketiñ (Ti)
APPOINT +
& bout ‘peus monaï ? (Prl)
APPORT + DEGASS / -AS*° : digass ebed (Ph) & cf. (le fait de porter) port(ez)…
APPOSER + & on a apposé le cachet de la mairie sur mes papiers & skoet kached ar mêri war ma faperoù (T<JG)
APPOSITION + kenlaka-, & -adur: kenlakadur
m.-ioù (Diwan)
APPRÉCIER + parf. (var.) ESTUMein (Prl) +
BOURRiñ (ag ud. - Wu), & anehoñ (Wi<FL) + SAVOURiñ (da ub gant ud
– Y.Gow<HB)
APPRÉHENSION + PREDERI (& var. > perderi, perdi – W) :
n’en doe ket c’hoazh perderi (treizhour / mor – 19°) + & bac’hle
/ « barhle » ‘neus kôjal (Prl)
APPRENANCE > (an) DESK m.
APPRENANT,-E DESKER
m.-ion f.1 & cf. (asso.)
DAO (desk- d’an oadourien)
APPRENDRE +
& ça t’apprendra (de l’esprit) evel-se e savo skiant dit ! (T<JG)
APPRENTI + deskadour (Y.Gow<HB) = (Chon) deskader m.-ien : me voe deskader (BTP)
APPRENTISSAGE
+ & parf. MICHER f.
(Heneu<GB : ar vichér) : àr ar vicher
APPRÊT + AOSEREZH
(/ouz«rEh\x/
Prl m.-où)
& apprêt culinaire cf. KAOT (m. & coll. – GG)
APPRÊTER + DANZEN : o tanzen mont (Go) + (q.chose…) PRESTañ : prestañ hennezh (T<JG = fichañ lein)
+ s’apprêter (pers. / vb) en em aprest (W1880<PL)
& si vous vous apprêtez à partir... mar’d oc’h da vont (T<JG)
& parf. (plat - viande & soupe etc.) TEMZiñ (soubenn – Prl…)
APPRIS,-E +
+ (anct
= éduqué – cf. > malappris) = DESKET (-kaer…)
APPROCHANT + (ud) TOST ; GOSI’/GOZI(K)…
APPROCHÉ,-E TOSTAET
(Mat.<JM…)
APPROCHER + & n’eo ket braw tostaad ho fri du-se (Prl)
& dix
heures approchent (ped eur eo ?) – ez a da zeg eur (T<JG)
APPROPRIÉ,-E +
cf. (m-br / sentence) aprophetoch > APROP®ETOC’H ? (yn cymeradwy – gall.<Lewis)
+ cf. (appr.) PROP®IG (eo) & cf. (adéquat...) : outils appropriés benvegoù adas / azas (MM)
APPROPRIER 2 (Région.) PROP®IKAad / -at*
APPROUVER + & (n’on ket evid) mont a-du ganto (T<JG) + cf. TUiñ g’ (Prl)
APPROXIMATIF,-VE,-MENT TOST (DA VAD…), & war ventez kement-mañ (T<JG)
APPROXIMATION + & cf. (FF) tostadenn, tostadur (Mat.<JM)
APPUI +
& chercher des appuis (en commençant à marcher – ERN.< HB) mont oc’h / ouzh harzoù
& des appuis (fig.) > tud d’e sikour
APPUIE- (bras, main, tête…) HARP- (brec’h, dorn, penn…) & cf. (m-br) apoe m.-ioù... var. (& auvent) apoueilh m.
APPUYÉ,-E HARP (enno, eno, ouzh an ti – Ph = T<JG)
& a-harp (ouzh… - T<JG)
APPUYER +
& fortement (cf. gwaskañ war...)
ÂPRE + (awel) gast (en aod –
T Go<FP - & cf. m-br garu > GARW an amzer – JG & rep…)
APRÈS (bas lat. ad pressum < pressus / post-)
+ d’après lui & reùé pèh neus laret (Prl)
+ en après (16° = ENSUITE) > en o goude…
& demander après qun goulenn àr-lerc’h (ub. - W)
APRÈS-DEMAIN & an dei’ àr-lerc’h ‘benn ‘c’hoa’h (Prl) & a-barzh daou zeiz (W<GH)
APRÈS-DÎNER
(16°) > (ar) goude-koan / -lein
APRÈS-MIDI + AR-LERC’H KREISTEIZ (W) & (une…) & ender’iah (Prl)
& l’après-midi d’un étudiant enderviad ur studier
APRÈS-SKI… cf.
àr-lerc’h-ski…
A PRIORI idem (latin)
APSARA(S - Myth. < hindi : déesse) idem
APSIDE
(Mat.<JM) idem : apsid(enn,-où : eeunenn an apsidennoù…)
APURER +
& apurer les comptes lakad war o rez / reizh (T-Go<FP & cf. m-br)
'AQBA (arab ﺔﺒﻘﻋ : côte = montée - NL...) =
AQSA : al-Aqsa (arab ﻰﺴﻘﻻﺍ ﺪﺟﺴﻣ ﻞﺎ : mosquée de Jérusalem – p. 285 - & cf. ﻰﺴﻘﻻﺍ ﺀﺍﺩﻬﺷ s&uhada «l aqsa : martyrs d’al-Aqsa…)
AQUA- (lat. –
cf. celt. douro- < dobro… - NL Douvres etc. + & cf. eien/eion pl. < ie...)
idem: aqua-planing…
AQUACOLE + & tachenn-vor f.-où-mor (W)
ACQUEDUC +
(lat. aquQ
ductus) & cf. (panneaux carhaisiens etc.) kaon-dour (Groñvel > Mael
> Kareiz / Vorgion)
AQUIFER (angl.
: a schist aquifer…) idem : aquifer
AQUIFÈRE + idem
: aquifer…
AQUILA (lat. : arme-enseigne) idem (cf. lance < gaul.)
AQUILIFER (lat. : porte-enseigne) idem (cf. lancier…)
AQUILON + (emprunt v-br au latin : sol in dehou, luna in aquilon soleil au sud, lune au nord – L.F. 70)
« AQUOUÉ,-ER »
(gallo : chiens accolés après coït + aquouer les chevaux) cf. lostañ &
-et + STAG (dre o lost…)
AR- (NL < celt ar(e) : devant...)
& ar- (? celt. : eau) / NR
ARA (tupi) idem (& perroked
bras)
ARABE + (cf. arab ﺈﺑﺭ ﺎﻋ arbi > NF Larbi...
& cf. arabe عarbi, -ya / عarabiyya…)
& chiffre arabe chifr arabeg (Mat.<JM)
ARABESQUE +
& (anct = arabe – Montaigne : - nous nous latinisâmes… j’avais plus de six ans avant que j’entendisse non plus de français ou de périgourdin, que d’arabesque > latinekaat a raemp… e oan ouzhpenn c’hwec’h vloaz ken a intentis muioc’h galleg pe perigourdeg eget arabeg)
ARABICA idem
ARABIE + (arab ﺓّﻳﺒﺭ ﺎﻋ > Arabïa / عArabiyya…)
ARABISANT,-E arabegour m.-ion f.1
ARABITÉ cf. arabelezh f.
ARABLE +
& non arable douar kri’ (Prl)
ARABO-ANDALOU,-SE
idem > arabo-andalou (& -uz…)
ARABOPHONE arabeger m.-ion f.1
ARAC(K) > ARAK
ARAFAT (NL : éminence, haut lieu [araf ﻒﺭﺀ] de pèlerinage à
ARAGNON (NL < gaul. agroniono bois de prunellier – cf. irinenn) =
ARAIGNÉE + & var. loc. « kalùid »… : guele er golhuidenn (Prl) + douar kanvid (en ti) & kaoc’h-kevnid (GH : « korhgianig ») / gwi kenvi (KT<MxM / gwioù/gouelioù keonid T+K - & cf. KEMENER m.-ien > toute araignée – TK<MxM)
& aux pattes fines et au corps en boule KARRAD FOENN m.-où (fig. – E<DG) + (hydromètre : ar. d’eau) KASTELL-EOST m.-où (T<JG) = KEMENER-DOUR m.-ien- (FF)
& (de mer – cf. crabe) KEVNID (-MOR), MORGEVNID coll.-enn > ur vorginidenn (T<JG), parf. surn. KEMENER + (jeune araignée = « moussette ») krank pilhaouaer (F. de Beaulieu – Télég.)
ARAIRE + (cf.
arare = laborare & celt. aratron > arar) / & arar goad / gozh
(Lu<J.R. + Ph)
ARAK / ARAC(K
: liqueur de palmier < arab araq (at-tamr) vin – de palme) idem :
arak
ARAMÉEN,-NE (hebr. Aram Syrie > arab ﻲﻣﺍﺮﺍ : arami – p. 9) idem : aramean m.-ed f.1
ARAMIQUE > ARAMIS
ARAMIS (gaul Aramis… nautae & aramici : « aramiques » - D 30) : Aramis (NF & NL)
ARAMON (théonyme & NL Gard + cépage < gaul. aramo- calme, lent… // gall usu. araf = angl. SLOW > ARAF – injonction peinte sur routes G.B. & cf. D 44)
ARANDAS (NL Ain < gaul ar(e)- & randa limite)
ARANDON (NL Isère < gaul ar(e)- & randa…)
ARANTÈLE (cf. araignée) Cf. gwi- kevnid (coll.)
ARAR- (lat & celt < ie *ara- labourer & araire / arar)
& NL Arare & dér. =
ARARE (NL) > ARAR-
ARATOIRE + / -ARAT*
ARAUCARIA
(plante < Chili) idem
ARBENNE(S – NL Savoie… < ? alb- & cf. arbenn / gaul arepennis)
ARBENT (NL Ain) > ARBENNE
ARBI (arab arabi / عarbi = arabe indigène – cf. NF Larbi…) idem
ARBITRAGE cf. arbitre + (Ph : tridéeg < ) TREDEEG /-OG
ARBITRAIRE (Mat.<JM) idem > arbitrel
(& -er), & (adv. -ment) end-arbitrel
ARBITRE + faire l’arbitre (& l’arbitrage) ober
tredeeg (« tridéeg ») ‘barzh an ti (Ph<PM)
ARBITRE (LIBRE-) + & cf. tid…
ARB(E)LÈSE (& larblèse, larblaise – arg. Brest : rôti de porc) cf. rost kig moc’h
ARBITRE + (Droit) TREDEEG m.-ien (& tredeog L / tridé(e)g K – Y.Gow<HB)
ARBOL (esp.) :
el arból de Guernika (esp. – cf. basq. B Gernikako zugatza / (zu)haitza…) gwezenn Gernika
ARBORER + DOUGen (bannier – W)
& arborer le pavillon lakaat pavilhon
er-maez (W<P.Go)
ARBORESCENCE (Informatique) cf. gwezad (&
ar gwezennoù…) & dru- (dru-wids > druide drouiz…)
ARBORETUM (lat.) idem (& cf. gwezeg
f.-où)
ARBORI- (lat. – cf. celt. uidu-…> gwez-)
idem
& arboriculture (ar) sevel gwez
ARBOUSE (prov. arbousso) > idem
ARBOUSIER (cf. arab ﭻﻧﻠ len(d)j) : gwez(enn) arbous… coll.-enn(-ed)
ARBRE + (gaul. uidu arbre & bois + prenno & bilio- > bille de bois – D 268 & 213…) + (loc.) un (n)erùenn (Wu / ur weienn derù Prl) & ar gwezennoù (eno + gwezad Wu<FL & > en arwenn – Wu)
& arbre de calcul… gwezenn jediñ… (Mat.<JM)
& l’arbre de vie ar wenn a vué (Th. trad)
& arbre mort (argot = potence)
Cf. ar groug : boued ar groug !
& les arbres cachent la forêt > ne vez ket gwelet kêr gant an tier
ARC + (cf. gaul. touga / tougi-, v-irl túag hache(tte) / arc D252)
+ (Mat.<JM)
idem : gwareg-kelc’h
& arc de
cercle gwareg-krommenn ; (valeur d’une fonction) cf. ark : ark sinus,
tañjant…
en arc de cercle + a-wildro (rozell Wi<PYK < gwial a-dro)
+ Jeanne d'Arc
« Janed Ark » (+ ark – Cupidon – K\veyer)
ARCACHON (NL Gironde < Arxasso – Boïens < gaul ar(e) & cassano- / chêne)
ARCANNE (craie
d’artisan – lat. < arab ﺀﺎّﻧﺣﻟﺍ
al-henna / hinna : henné) idem
(& klei(z) / krei ruz kilvizïen…)
ARCANSON (résine < NL Arcachon) idem
ARCASSE ( <
prov. arcassa – Mar.) idem > arkass /-as*° n.-où
ARC-BOUTER
(q.chose & à q.) HARPiñ
kreñv do’ (ub. –
Prl)
ARC-EN-CIEL + GWARENN GLAW (Prl) &
gwarig-ar-gl. (& gwadig ar gl.), gwalc’hadenn glô (E), gwalenn (&
gwaremm) ar gl. (Ph), barrenn c’hlaw (Go - & barrenn korn ar glaw),
-houarn, (& kordenn, seizenn) ar gl. (W), krommetenn (& kl-) ar gl.
(& klommetenn ar blei’ – W - & lagadenn blei’, lost ar blei’,
& tennerez deùr (W – cf. ArMen 2001)
& portion d’arc-en-ciel BORN m. : ur born, seblant amzer fall (T<JG)
ARCHAÏSME + & hen- : henstumm (Diwan)
ARCHAL + ( < lat.-gr.) =
ARCHE : & (parf. loc.) VAOUT (Prl)
-ARCHE (gr arkhos : chef < ie // celt. argos
& Comargos > irl arg champion – Del.)
ARCHÉE (gr. arkhe) idem
ARCHELL (Région. – Belg.: étagère) cf. astell
(& planken (-bara)…)
ARCHÉO- idem: arkeo- & un arkeo…
ARCHÈRE Cf. toull-gwareg (m.-où-)
ARCHERIE
(& NL L’Archerie – 35) cf. archerezh
ARCHI (apocope
< Architecture) idem : ober « Archi »
ARCHI- : archi-faux (chant) na son na ton (Prl) ; archi-fou tremen sod (T<JG) ; archi-plein leun/lan-barr W ; archi-violent (pers.) > ur c’hi klañv (fig. – Prl)
ARCHIMÉDIEN
(Mat.<JM) idem : ur poliedr archimedian
ARCHIVES + & (lieu – panneau) Diellaoueg f.-où
& la chambre des archives (à l’église – trad. < JG) kambr an eneoù
ARÇON (NR 42 & cf. Arconce 71 < ar...)
ARCUEIL (NL 94 < Arcoialon < arx hauteur, sommet & gaul -ialon défrichement)
-ARD (suff. < germ.) idem :
-ard (m.-ed…) ex. blechard, grosard...
& ARD- (NL – cf. celt-gaul arduo haut / v-br ard & v-irl lucu arda hauts lieux – D.)
ARDANNE (NL 49 < gaul ardu- / Arduenna – Internet) > ARDENNE
ARDÈCHE (NR
> NL – Arctica < gaul artos ours) idem : en Ardech…
ARDÉCHOIS,-E (unan) eus an Ardech
(& -ad / -is…)
& Ardéchois cœur fidèle (série) > Ardechad e galonad
ARDEMMENT + (fig.) HARDÎ (Prl)
ARDENNE (& Ardennes an Arden(n) – angl.
(forest of)
ARDENNAIS,-E Cf. Ardenn-ad (f.-es/-ez*
pl. -is/-iz*°) : Ardennadez e oa-hi
ARDENNES (NL – pl.) > ARDENNE
& Ardennes belges > (an) Arden Belj
ARDENT,-E + (lat. < ie / celt. arduo… haut) & (var.) FRIGNARD / & -T* (Prl)
& buisson
ardent cf. (K\veyer - & euphémisme / sexe f.) bod-spern…
& nuée ardente > koabraj broud / brout*
( > NUÉE)
ARDENTES (NL 36 – Ardentia 11° / anc. Alerta –
Internet)
« ARDER » (gallo = brûler – cf. ARDRE –
vx) > LOSK(ein > -iñ…)
& NL (dér. Ardent, Arde(s), Ars,-in – cf. anc
frç arser vb & arsin : forêt ayant brûlé / LOSK-)
ARDES (NL 63 < gaul ardu- haut)
« ARDESE » (gallo) > ARDOISE
ARDEUIL (NL
Ardennes < gaul ardu- & -ialon haut défrichement)
ARDEUR + (gaul. & irl.
gall. lato-, láth, llawd) + (sex.) FRIANTAJ (& var. frignartaj – Prl
: friantaj zo ba hec’h revr)
& plein d’ardeur (parf. - T<JG) gwad (berw) enni, tan enno
&
travailler... avec ardeur (parf. - T<JG) SACHañ warni...
& Vous me connoissez mal : la même
ardeur me brûle [et le désir s’accroît quand l’effet se recule]
(Polyeucte – Corneille > jeu de mots) > Fall em anavezit : ar
memes gwres am poazh [ma kreska ar c’hoantad an efed a pa goazh]
« ARDILLE » (anc. & gallo + NL Ardille & L’Ardille + L’Ardilliée 22 & L’Ardillè & L’Ardillon NL 37 & cf. oc artiga terre défrichée < gaul.) > ARGILE
ARDILLÉE (NL gallo : L’Ardillée – 22) > ARDILLE
ARDIN (NL 79 < gaul Are-dunum Avant-fort – D.)
ARDITI (ital. : corps-francs < hardi & pl. + NF) idem : arditi
« ARDOISAGE » (néol. / tuilage – Music. – LJS) > (ar) meinglazenniñ
ARDOISE + (gaul. ardesia / artesia <aritisia / ard(u)ensis : Ardennes - Del. 48 // < lat. paries, parietis < Lambert 101,187, 191 & Lar.)
+ (arg. : dette – une ardoise) cf. (Chon) pikeres/-ez*° : g’ar bikerez ‘neus (BTP) / KOCH : lakad war ar c’hoch (Y.Gow<HB) + kroum (cf. kromm) : ar c’hroum – da baea (Li<YR)
&
(d'écolier) = ardoasenn /-z-*°
« ARDOISER » (néol. – Music. – cf. ardoisage) > MEINGLAZENNiñ
ARDOISINE (chute d’ardoise brute) INTOL coll.-enn-où : intolennoù d’ober pavez (Y.Gow<HB)
ARDOIX (NL Ardèche < gaul ardua-… haut)
ARDON (NL < Ardun 12° - AIN & Suis. < gaul ar-+dunon sur fort < D.)
ARDRE (vx = brûler < lat ardere – cf. « arder » - gallo…) : ardre point (Cl.Marot – 16°) > LOSKiñ tamm & que saint Antoine m’arde (Rabelais) > ma vin losket get sant Antoen
ARDRES (NR 51 < gaul ardu- haut)
ARDRIER (L’A. – NL) > ARDILLE
ARE + (ie *ar-
= & Mat.<JM) idem : AR
AREC (port. & ital. : palmier & aréquier > noix d'arec) idem : (kraoñ) arek (coll.)
AREG (pl. arab erg) =
AR(E)IN (fr-prov arein : petite avalanche de
neige, NL Arin < ? gaul argios blanc < neige)
ARENA (lat. etc. / celt. graua > GRAE-…)
& (Can.:
patinoire couverte) idem : an arena
+ > NL Arena(z) & Areney etc. (Jura) =
ARÈNE + (descendre) dans l’arène > (mont) ‘barzh al liss (cf. Bouët 19° : liss ! / gouren)
& l’arène (J. du Bellay = sable) > traeth (gall. / TRAEZH / TRÊZ)
ARÉOLAIRE
(Mat.<JM) > « gorreadel » : vitesse aréolaire tizh
gorreadel
ARÉQUIER (cf.
arec) gwez(enn) arek coll. (-enn)
ARÊTE (Mat.<JM) = ker eus ur poliedr…
& poisson sans arêtes pesked dizreinet (T<JG)
AREU /
A-REU (onom.) idem (& ober R-R-R…+ (film) RRRRR...)
ARGALI
(mouflon – cf. arab ﻞﻋﻮ pl.
ﻞﺎﻋﻮﺍ - p. 783)
ARGAN (arab arqân = ) : eoul
argan
ARGANIER (Bot. – Maroc & Mex.)
> gwez(enn) argan, & eoul argan(enn)
ARGANTEL (L’A. – NL 22 – gallo) >
Argantael
ARGAS (gr. : acarien) idem
ARGENCE (NR & Argens < Argentia
l’Argentée – gaul arganton argent – D.)
ARGENÇON (NL 37) > ARGENTON
ARGENS (NR Var) > ARGENCE
ARGENT + cf. glaou = (Prl) + (Tun.<NK) + billeoz, pikolo, pistaon, transaill & cf. syn. (Chon etc.) + > FRIC
& jeter l’argent > FENÊTRE
& jouer
pour de l’argent c’hoari da arc’hant (T<JG = da vad)
& l’argent facile cf. (adage) Te soñj dit a vez graet an arc'hant amañ gant ar morzhol war an oaled ? (T<DG)
& (le
règne de) l’argent roi (slogan PCF) / an
arc’hant eo an taol ! (Tu<HL)
ARGENTAN (gaul. Arganto-magus lieu argentifère > & var. : div. NL Argenton) idem
& argentan / argenton (alliage) > NL =
ARGENTAT (NL Corrèze < gaul argento-rate rempart d’argent : argenté)
ARGENTAY (NL 49 < NP gaul Argentius – Internet)
ARGENTDOUBLE (NR – affluent Aude < Argentumdublum < celt-gaul dubr- eau – D 127)
ARGENTEUIL (NL 17, 95 < gaul. Arganto-ialon : défrichement argentifère – D.)
ARGANTIÈRE (NL Indre < gaul argento- Internet)
ARGENTIFÈRE + (cf. gaul. Argantomagus > Argenton & cf. -ialo > Argenteuil…)
& lieu argentifère « arc’hant/argantva » m.-où
ARGENTON (NL div. & Argentan, Argenton-sur-Creuse... < gaul. Argantomagos > -us…)
& Argenton (L) = Arc’hantell (& ar C’hantell) & hab. + -idi (HB)
ARGENTRÉ (NL 35 & 53 < argento-rate rempart argenté – D.)
ARGIEN,-NE
(d'Argos - gr.) idem : argian / arjian (& - Argos)
ARGIÈRE
(Rabelais – 16° - cf. Algiers – angl.
& esp. Argelia) > ALGER
ARGON (gr.) idem
ARGONAUTE
(lat.gr. ArgonautQ Argonautes) idem (m.-ed)
& des mers
que tes Argonautes ne connurent pas (Renan – 1876) > morioù dizanavezet
gant da Argonoted
ARGONNE (NL < silua Arguennensis < *Arcuna forêt hercynienne / ercunion chêne – D.)
ARGOT + (en gal
– surt. « argot de gueux » < 18°) LANGACH /-GAJ : langach chon
(Pont-‘-Abad & ar Forest-Fouen’n), langach kemener (W), & lang-kouter
(Ki > lankouta Elliant) + LUC’HAJ var. LEUC’HAJ / LUGAJ (lugaj-kouter
Plozeved)
+ (Tun.<NK – propos & vb. = jaspiner) TUNODO, & iez / langach ar Roc’h
+ (anc. argot
de couvreurs de la région de Morlaix) projur (Gourvil / tunodo)
+ (arg. Johnnies – Roscoff & GB) yezh ar Joniged… (& cf. gregach – jargon etc.)
ARGOTISME cf.
(var.) luc’haj
ARGOTISTE Cf. choner,
tunoder m.-ien…
ARGOUSIN
(port. < arab alghozz > esp.
alguazil agent & huissier) =
ARGUENON (NR gaul. Are-genaua devant
l’embouchure – cf. genoù & Genaua > Genève & Gênes / Genoa
– D 149)
ARGUEIL (NL 76 < gaul. ? ard(u)- & ialon défrichement en hauteur)
ARGUÉSIEN (Mat.<JM) idem: arguesian ( < n.pr.)
ARGUMENT + =
(Mat.<JM – m.br =) > ARGUMANT (kosinus, sinus…), & = arguzenn
ARGUMENTATIF + skrid arguz(enn)iñ ( < Diwan…)
& le
discours argumentatif an diskour ( / prezeg) -arguzenniñ
ARGUMENTATION +
(une) arguzadenn (Mat.<JM) ; (techniq.) arguzennerezh m. (Diwan)
ARGUS (Myth.lat.) idem
ARHNOUCH (arg. – beur : policier < arab) > LAHNOUCH
ARIA (2) (Musiq. < ital. = air) idem : aria Bach / ARIA (1) =
ARIDE + & douar treut (Prl)
& la terre est aride & ru’ eo an douar (T – NA / SEC)
&
ARIÈGE (NR
> NL – Aurigera : porte d’or / anct basq. Erreka – Internet)
ARIÉGEOIS,-E idem > Ariejis /-iz*° (pl.)
ARILLE (bas
lat. arillus : grain de raisin) cf. idem (& resinenn/rezin-)
ARINCA (celt. : anc. céréale / gr arakos : vesce – D.)
« ARIONNER »
(gallo = « rionner » / pdt etc.) cf. arroudenniñ (& reg(enn)iñ…)
ARIOSO (Musiq.
< ital. / aria) idem
ARISER > AR®ISER
ARISTO + &
cf. Conan : (an) istokrat(ed)…
ARISTOCRATE + an
Aristokrated (Laouenan c 1830 / 192) & idem (arabe = )
ARISTOCRATIE +
(cf. – celt. *briganti > brient... / *riganti > rouant- : souveraineté – L. & gall pendefigaeth & pendefigion) & idem > aristokratiezh f.-où
ARISTOCRATIQUE + & brezhoneg aristokrated ( / brientinion – LK / …)
ARISTOTÉLICIEN (cf. Aristote) idem (-ian m.-ed f. 1 & ad.)
ARITHMÉTICO-GÉOMÉTRIQUE
(Mat.<JM) idem : aritmetiko-geometreg / -ek*°
ARITHMÉTIQUE (ad.) ARITMETIK
(& -el – JM < gr. arithmos = lat. numerus)
ARITHMÉTISATION (Mat.<JM) idem
> n.vb. & aritmetisadur/-z-
ARITHMÉTISER (Mat.<JM) idem:
aritmetisañ,-iñ/-z-
ARLANC (NL 63 < gaul ar(e)- & ? lanc – cf. ling- saut & br lank)
ARLEMPTES (NL Hte-Loire < gaul Ar(e)-nemeton près du temple)
ARLEQUIN + & cf. var. (arlikon…)
& vêtement d’Arlequin cf. pik(e)mardet (Prl)
ARLES (NL 13 & 66 < gaul. are-late devant marais / zone humide – Camargue / latar) idem
ARLÉSIEN,-NE cf. -Ar(e)late & Arlesian m.-ed f.1
ARLET (NL Hte-Loire < gaul.) > ARLES
« ARLOUP(E) »
(Wi = vorace…) > ARLOUP
ARMADA (esp.
=) idem
ARMAGNAC (
< NL -ac) idem
« ARMANA » (gallo :
almanach) cf. var. armanac’h…
ARMATURE +
& l’armature de la terre kalonenn an douar (mein – T<JG)
ARME +
+ (cf. anct gaul cateia & gaesum, gladius, lankea…- PYL)
& (arg. - TUN.) bided m. (& cf. litote : mouchouer-godell)
ARMÉ (n.
<p.p. - cf. NF Larmet T) > armed ( < armet)
& armé
jusqu’aux dents armet-klos / -kloz*° (& -klok)
ARMÉE +
(cf. anc. celt. budina, corio-, slougo & cat-erua > bezen, cor/-gor, lu & « kadervenn »)
& faire l’armée (g)ober e amzer-servij (Prl - & cf. en arme, dindan an armoù…)
+ (arg. Chon) e amzer skalf (skalf: 1. arme ;
2. soudard – BTP)
&
« petite armée » (arg. Brest: dockers – cf. « chevaliers de
Porstrein ») > = (an arme vihan)
ARMELINE
(ital. armellina peau d’hermine) idem (& > ? « ermin(i)gen » m.)
ARMERIA (Bot. – lat.) idem
(armeria) & appr. LOUSOU-AOD / LOUZOU*°- (F.P.)
ARMISTICE + (& cf. gaul. indutio
– PYL)
ARMOIRIE + & armer, e armoer :
les armoiries des seigneurs armoerioù ar segneured (W<PYK)
ARMOISE + (lat artemisia < gr Artemis – déesse)
+ cf. gaul. bricumos / briginos ( // bre : berg - Del. 74), titumen (Del. 251< pseudo-Apulée)
ARMOISI (Rabelais : doux et souple / taffetas) > avronet (AVRON + -et)
ARMON cf. PARON (& pala(e)r, & kilhorou, laz(h)… (cf. Trépos 33…)
ARMOR + NL Castel Armor (22 / Lermot) > (Kastell) ARVOR
ARMORICAINS (cf. gaul. Are-morici : ante marini – gl 5°)
ARN (NR 81 & Arnave, Arnaye, Arnette…) > ARNON
ARNAC (NL Haute-Vienne < Artenacus – artos : ours – D.)
ARNAQUE + & (arg. Chon – BTP) TREUF m.
: henne’ neus gwraet treuf din
ARNAQUER (var. harnacher – Rob. & verlan >
« quénar » Jamel) = + (arg. Chon - BTP) > ober treuf d’un
bennak
ARNICA (Bot. & Pharm.) = arnika
f. (SM)
ARNON (NR < Lysernon 14° &
Arnon NR Cher < Ernodurum - cf. gaul. erno- aigle D 140 & er-
/ isara impétueuse & isarnon fer > NL)
AROBE > AR®OBE
AROL(L)E
(Région. : fr-prov & NL id. & Arolec, Aroletta – gallo-rom.
areilla > Suis. arolla pin de montagne < celt *arua
conifère) > idem
ARONDE (anc
frç – syn. < lat hironda) Cf. (var. Wu – 19°) darondell f.-ed
: diu darondel
& en queue d’aronde > lost darondell /
gwennell(ig)enn > GWENNEL...
ARONDE (NR 02 & 80 + Arondine 74 < gaul ar- & onna onde)
ARONDELLE (anc frç – Cl.Marot 16° & l’aronde – même poème) > (dim.) ARONDE
ARÔME + & (Prl) moue’h vad (& mad/mat)
« AROUTINER » > ROUTINER…
« ARPAILLON » (arg. – Bord. 1924 : faite comme un arpaillon = mal habillé) cf. houstet fall… & (hum.) BAZH (G)WISKET : evel ur vazh gwisket
ARPAJON (NL 15, 91 < arp = alpe) > ALPE
ARPAVON (NL Drôme < arp = alpe) > ALPE
ARPENAZ (NL cascade - H-Savoie - cf. gaul ar(e) & penn- > ARPENT)
ARPENT (gaul. arepennis > arependis – Columelle - & > esp. arapende // irl. airchenn < are- + cenn – Lambert 187 - & // br. & gall. arbenn ®encontre…)
ARPENTER + PASad / PAZat* (Prl)
ARPÈTE / -ETTE + (arg. Brest – arsenal : apprenti – & « gallo » = cf. all. Arbeit(er) travail(leur)…)
& (m. – Chon) deskader m. / DESKARD…
& (f.
-ette) cf. ampeseres / -z*°
ARPION (arg. =
pied < prov. Arpioun : griffe > mal aux arpions) Cf. (arg. TUN) pifo(ù)
ARQUÉ,-E + & kravazheg > diw’ar / diwesker grawa’heg (Prl)
ARQUER + & cf. je ne peux plus arquer ! n'on ket 'vit ker'hat ken ! (Ku - hum. trad. : compris kac'hat = chier – à cause de la palatalisation < lorsque la vieille du pays plin... venait à pied à Callac - foire etc.)
« AR®AB »
(arg. beur : « la arrab » <
ﺐﺮﻌﻟﺍ : de la arrab = des Arabes – A.I.
& p. 424) > Arabed
ARRACHAGE + & n.vb : an tenna patatez (JG) + TENNAJ (betrav… - Prl) = TENNEREZH (f. – W < PYK)
ARRACHE + elle
est à l’arrache (arg. – jeune : vite fait, & de justesse) pres-kaer
zo warni, & goll bres warnehi ( = gwall)
& arrache-bouche / -gueule (un) ur freuz-genoù (al loaioù fao – T<JG)
ARRACHER + & arracher à la main (Fucus - goémon) DIC’HRAPañ (liken Tu<HL / diframmañ, krogata) & (fig. : arracher la gueule) DIGRE(Ñ)CHENNiñ (Wi<FL)
&
s'arracher les cheveux tennañ e vlew... & (fig.) > bezañ mil nec'het...
+ s’arracher
(arg. : s’en aller) TROC’H’ KUIT
ARRACHIS DISPLANTADEG
(gwez, kleunioù & girzhier…- & div. – souches etc. + cf. diframmadeg)
f.-où…
« ARRAGOTER »
(gallo = >) RAGOTañ…
ARRANGEMENT (Mat.<JM) idem > (a)renkamant, & cf. aosadur / aozadur (Diwan)
& (Musiq.) arrangements KEMPENN m. (M.Vassalo – F3 2005 / s-titre)
ARRANGER +
& qd ça
t’arrange ‘benn ‘tegouezhay ho traoù (W<FL + cf. CONVENIR)
ARRAS (anct Nementacum < gaul nemeton sanctuaire / cf. gaul. Atrebates < ad-treb-ates : hab. trève supplémentaire... & cf. > Artois) =
ARRE (NR Gard & cf. Arroux < gaul ar…)
ARRENTER Cf. (var. W / RENTañ renter) RANTiñ (RANTein)
ARRÉRAGES + RëStadoù
dele (Prl) & cf. arrelach & arres…
ARRÊT + à l’arrêt an horloj oe àr e saù (Prl) ; arrêt sur image (un) arsav wa’r skeudenn…
& mettre un coup d’arrêt lakad ar®eST àr…(Prl)
& sans
arrêt (frapper etc.) & evel un dall (W – Heneu)
& aux arrêts (m-br) dalc’het en arretaou (Nouel)
+ (arg. – prozur < couvreurs de Plouescat) trê (m.) : lakaat trê
ARRÊTE-BŒUF(S = bugrane <
bucrane) cf. lostigell…
ARRÊTER + les faire arrêter > lakad ar®eSt àr… & arretet gant… =
& arrête-toi ! (chevaux etc.) CHOM ! (T<JG) & pozet ! (Prl)
& arrêter (par arrêté – 1790s) arreti a reont…
+ (arg. – prozur < couvreurs de Plouescat) lakaat trê (d’al labour)
ARRÊTISTE (Dr.
< arrêt) idem : arretist, & paotr an arre(s)toù m.-ed...
ARRIÈRE +
& arrière (interj. / chevaux... – Lu<J.R.) KUL !
ARRIÈRE-BOUTIQUE, & -CUISINE TI-BOUTIK (W<FL)
ARRIÈRE-CUISINE
> -BOUTIQUE
ARRIÈRE-FAIX
(vx - cf. placenta > var. loc. W gwarant + NF Goarant) GORANT (m.)
ARRIÈRE-GOÛT + 1. DISTAG
m. (Wi<FL - & cf. diskrog Ph) : an distag ag ho chistr
(Prl) + DIGOUT : un digout c’hwero (T<JG / Ph DIC’HOUT)
ARRIÈRE-GRAND-MÈRE & mamm-geur /ïO:r/ (Prl)
ARRIÈRE-GRAND-PÈRE & tad-keur /taÈcO:r/ (Prl)
ARRIÈRE-MAIN
& cf. kein an dorn (Prl)
ARRIÈRE-PENSÉE
& + drek-soñj (Diwan)
ARRIÈRE-PLAN +
en arrière-plan (de
ARRIÈRE-TRAIN & cf. rukulamant (Prl=Ph)
ARRIMÉ,-E +
& mal arrimé link-ha-lank /
ling-ha-lang (TK<MxM)
ARRIOU (NL < oc : ruisseau, cf. – esp. : arroyo = )
AR®ISER (Mar.)
RISañ,-iñ / RIZ-: risañ gouelioù
ARRIVER + / ARRI(V)iñ ( < ar+rive – lat ripa)
& je n’y
arrive pas > (fam. &
hum.) n’on ket evid ma bragoù (Big<FM)
AR®OBASE idem (& @ : at : …
at wanadoo), & a losteg…
AR®OBE / AROBE (mesure esp. <
arab ﻊﺑﺭ ﻮ : u rbuع [xH) & quart < ar-roub /
«r-rbûع le quart : dÑruk l« h4«msa u rbuع / «s-s«tta ġir rbuع il est maintenant 5H ¼ & 6H – ¼
) + & cf. ( = hanter) rennad, & = (arroub)
ARROI (cf.
désarroi… < anc. fr. arréer > angl. -array + & cf. (a)ere-…
& > train bras…)
ARRONDI,-E + (ad. & n.) RONTAED / -ET* : (un) error a rontaed (Mat.<JM)
+ (objets divers) A-ROND (-KAER – Wi<PYK)
& mal
arrondi (vêt. < T<JG) POSLES
ARRONDIR (usu.
& fam. – argent…) LAKad
/ -at* RONT (Prl)
ARRONDISSEMENT +
+ (Mat.<JM)
> RONDADUR
& (Admin) & azrann pé arrondissamamd (Laouenan c 1830 / 146) +> 13vet pastell-gêr (EE)
ARROSABLE +
(événement – arg. Brest…) cf. (daw) arrozi’ se !
ARROSAGE +
(arg. : beuverie etc.) cf. charinkerezh (& charinkadenn – YD<BTP)
ARROSER + & ar bocedoù (Prl) ; bien arrosé (plantes etc.) arrozet mad (Tu<HL)
& (de rosée – cf. étym. ar-ros-) G(W)LIZHañ,-iñ
& arroser q.chose cf. charinka’
(da yec’hed ub. < BTP)
« ARROUAH » (arg. beur < arab
Alg. ﻩﺍﻭﺭﺍ : a-rwâh ! /aÈrwQ./ > A-RWAH) > KERZH !
ARROW-ROOT (angl. – cf. gall. arorwt
/ saeth & gwreiddyn = saezh & gwrizienn) idem
ARROYO (esp. < rio – catal. riu – cf. basq. ibai…) idem
ARS (?) > idem
ARS (NL div. < arx : sommet
– arrondi) idem ( / Arz : Arzh)
& Ars-en-Ré (NL 17 /ars/ – cf. Vascons / basq arritz chêne)
‘ARS (arab ﺍﻟﻋﺮﺲ : «l-ars le mariage & la noce – p. 413)
ARSENAL + (ital. Venise arsenale / arab ﺔﻨﺎﺴﺭﺘ - p. 67 < arab ﺻﻨﻊ fabriquer & fabrication > ﻤﺻﻨﻊ masnah atelier & usine etc. – p. 368) =
ARSENIC (gr. & cf. arab ﺦﻴﻧﺭﺯﻠﺍ : al-zernikh) =
ARSER (anc frç - & cf. gallo arder = brûler) > LOSK-, SUILH-, TAN-
ARSIN (anc frç
: forêt ayant brûlé > ) bois arsin cf. koad-suilh… (& Koad Losket…)
ARSON (angl. – cf. gall. tan- :
taniad & llosgiad + vb. tanio) > tan(añ)…
ARSOUILLE +
(anc. frç souillart, & cf. souille = voyou < arsenal – Brest &
l’Arsouille = l’Arsenal…) & cf. ampouailh…
& ces arsouilles ! > an TEIL-se ! (T<JG)
ART +
& France,
mère des arts, des armes et des lois (du Bellay) > Gwa Frans, mamm an
ardoù ( / arzoù), an armoù, lesennoù
ART- (NL Artas, Arthaz… < gaul artos ours) > ARZH
ARTAGNAN (NL 64 < gaul artos ours – Internet)
& cf. > NF D’Artagnan =
ARTAISE (NL Ardennes < gaul artos ours – Internet)
ARTAIX (NL 71 < gaul artos =)
ARTALENS (NL Art.-Souin 65 < gaul artos ours)
ARTANNES (NL 37 : Artannes-sur-Indre & NL 49 : Artannes-sur-Thouet < Artanna 11° < ? ar + tann < gaul tanno- chêne / Artos < arto-)
ARTASSENS (NL Landes < gaul artos ours)
ARTEFACT,
ARTI- (angl. < artis factum fait d’art) idem
ARTEL (rus.:
commune > coopérative) idem
ARTENAC (NL & Arthenay + Arnac < gaul Artonacus < artos : ours – D.)
ARTENAY (NL Loiret < artos ours)
ARTENSET (NL Dordogne : St-Martin d’A. < gaul artos ours)
ARTÈRE + / gwa’hiad (Prl)
ARTÉSIEN,-NE (Artois < gaul. & Arras < Atrebates : ad-trebates habitants, proprios)
+ (& cf.
gall. ffynon artesaidd & ffynon a gloddir : feunteun a gleuzer)
ARTHAZ (NL 74 < gaul artos ours)
ARTHEL (NL Nièvre < gaul artos =)
ARTHEMONAY (NL Drôme < ?
gaul artos ours)
ARTHENAC (NL 17 < gaul artos
ours)
ARTHENAY (NL) > ARTENAC
ARTHEZ (NL Landes & Arthez d’Asson 64 / de Béarn 64 < gaul artos ours)
ARTHEZÉ (N 72 < ? gaul artos ours – Internet)
ARTHIES (NL 78 & 95 < gaul *are-tegia
/ attegia cabane – D 51)
ARTHON (NL Indre < NP Artonos : théonyme < gaul artos ours / -dunon)
ARTHON-EN-RETZ (NL 44 < artos & dunon : cité ours – v-br Arton / Ardon Rouuis > Arzon) Arzhon
ARTHONNAY (NL Yonne ) > ARTONNE
ARTHONNE (NL 62) > ARTONNE
« ARTHU » (gallo - cf.
camp d’Artus – Huelgoat / gaul. Artos/-us arzh) > (étym.) ARTHUR + NF
(& Larzul...)
ARTHUN (NL 42
< gaul Arto-dunum fort de l’Ours – D.)
ARTHURIEN -Arzhur:
traoù Arzhur, & (lennegezh…) arzhuriek (Diwan)
ARTICHAUT + ( < ital. < arab ﻒﺷﺮﺧ al-karchoûf / khorchef / harsàufa ﻑﻮﺷﺭﺧﻠﺍ - & ﻱﮑﻮﺸ ﻲﻀﺭﺍ ardi chouki = artichaut épineux terrestre – p.10 / ﻦﻮﺮﺮﻘ guernoun) = an articho (T<JG)
& un cœur d’artichaut > ur galon atrichaod
ARTICHAUTIÈRE PARKAD ARTICHAOD m.-où (G.K.)
ARTICHE (arg. < artichaut) > FRIC…
ARTICULATOIRE (Ling.) -artikuliñ… & (appr. – usu.) -distilh (& -disklip)
ARTICLE + & à l’article de la mort e par ar marw (Ph = T<JG & cf. lardet eo e votoù – W)
ARTICULER + & il ne peut pas articuler n’eo ket evid disac’hañ ar gerioù (T<JG)
ARTICULET pennadig
(-skrid) m.-où-
ARTIFICE + ARTIFISS/-IS m.-où
(& m-br) + & tro ijin (Diwan)
& sans
artifices (style etc.) diginkl (Diwan)
ARTIGNOCS (NL Var < gaul artos ours)
ARTINIEN
(Mat.<JM) idem : artinian
ARTINS (NL 41 < gaul artos ours)
ARTISAN +
parf. MECHEROUR (Prl + m-br : an eil mecherour – S.Nonn) + syn. OUVRÏER
m.-ien (Ph : ur riñs-godell !)
& (h.
de l’art) den a vecher
ARTISON + morzholig an ankoù (1900… & vrillette – A.Croix)
ARTISTEMENT
cf. mod artist / arzour
ARTIX (NL Ariège < cas gaul / artos ours)
ARTOIS (& Arras < gaul. Atrebates habitants, v.irl. attrab, gall. athref domicilium – D 51)
ARTONNE (NL 63 & Arthonne 62 < gaul. – déesse Artona < artus ours) =
ARTOS (NL Isère < gaul = ours)
ARTU > ARTUS…
ARTUS > ARTHU®
ARUM + / bo’d aïdi (Prl =)
& cf. (gouet) gaul. gigaros (gouet – Del. 151 & cf. « jarosse »…)
& (syn.
pied-de-veau troad-leue + &
cf. arab ﺔﻘﻮﻘﺑ : begouga)
+ fleur d’arum (par métonymie – T<JG) goulaouenn f.-où
ARUSPICE / H- (lat. haruspex – cf.
v-br & gall. coel augure > omen – NP v-br Ran Uuorgoel
// hail)
ARVA (anc frç : pâturage < lat arva terra < ie ar- & NL > Arvel, Arvet…)
ARVE (NR 73 & 74 < Aturonna – gaul onna onde)
« ARVEÏ »
(gallo : à revers) cf. a-c’hwen, a-gil, & amgin, tu-gin, tu ‘reneb…
ARVERNE +
(gaul. Aruernos pl Aruerni & -icos < ? uerno –
Lambert 34 & 200) > Arvern =
& Arvernes
(pl. - cf. Auvergnats) > Arvernis /-iz°
ARVERT (NL 17 < gaul ar(e)- & uerna devant aulnaie)
“ARVETEUR” (dial.N
/ joueurs de boules) / ARVESTER m.-ien f.1 (abadenn, c’hoariadeg)
ARVO (arg. – angl. & Austr. : afternoon
= aprèm) > APRÈS-MIDI (& cf. > ab’dê – Ph)
A-RWAH (arab « a-rwāh ! » [QÈrwQ] Alg. & M-Est < vb ﺮﻮﺡ s’en aller –
p. 261) > kae kuit ! (
/ a-ji M + i-ja Tun. = viens ! (+ on s’en va ! – Alg.)
/ a-mši pars, va ! & sīr M. : va (-t-en) !)
ARYEN,-NE (ie & cf. ? celt. arios homme libre) =
ARZ /arz\s/ (Morbihan – gln artos & h-br arth-)
ARZON (v-br Ardon Rouuis C Redon / Arton > Arthon-en-Retz)
ARZON (NR Hte-Loire > NL Craponne-sur-Arzon – cf. gaul ar(e-) & duno près du fort / dubno-/dumno- profond)
ARZONNAIS,-E (f.) ARZHONENN f.-ed : en
Arhonen (W)
AS + (gr. : un – cf. celt. oinos…) + BOC’H m. (W<FL) + hennañ ‘zo ur pout ! (W<GH //)
& cf. (T<JG) > c’hwil, dañvad(ez), ebeul(ez), lapous, legestr, maout, pabor(ez), pichon…
« AS »
(arg. verlan & aç < ça) : comme « as » > (var. evel-se…)
& èl-sen…
& (arg.) askeum, asmeuk… > (var.) MO’S’
ASA FŒTIDA > ASSA F.
ASBESTE ( = amiante) idem
ASBESTOSE (cf. angl. asbestos) idem
ASCARIDE + (S)KOSS / KOSS / -OS*° coll.-enn
: ur c’hrouadur skoss gantoñ (Prl – A.B.)
ASCENDANCY (angl. & cf. gall. y gallu uchaf
: uhellañ galloud) idem : Synge hag an Asc.
ASCENDANT + (Mat.<JM) > « askennant »
: chadenn askennant
ASCENDANT + & cf. tud-ïoù/-you*
ASCENDANT (sur qun) + & cf. (v-br >) arwarzh, & beli (war ub.)
ASCENSEUR +
& ascenseur social > ar bignerez er gevredigezh (f.-ed)
ASCENSORISTE > paotr ar bignerez…
ASCII (Inform.) idem
ASCOPHYLLUM (var. goémon) BEZHIN MOC’H (T<JG) + > M.M.
ASÉMANTIQUE cf. (étym. ?) di-ster, & idem
ASÉMIQUE « anster »
(Diwan)
ASHKÉNAZE (n.
pr. hébr. – Bible > Europ. / Méd. - juif - séfarade) idem >
ashkenaz m.-ed
ASHRAM (sancr.
: monastère) idem : ashram ar guru (gourou)
ASIADOLLAR =
ASIENTO (esp.
: assise > contrat – Dr. & cf. i.e. > asez / azez*°) idem
ASILE + & cf. (camisole de force) > bar C’hrabanoù (Dp<PYK)
& bon à envoyer à l’asile mad t-da gass da Lesvèleg (Prl)
& (anct : école maternelle) idem : an ‘asile’ (Abeozen)
ASLONES (NL Vienne) > ALLONE…
A(S)NIÈRE(S – NL div. < asne =
âne – cf. azenerezh)
ASNOIS (NL Nièvre < gaul ana
marécage & eaux)
ASOCIAL +
(« asociable ») appr. TARAGN
ad. & g. (Ph)
& tu vat erbet dezhoñ (W<GH)
ASPARAGUS (lat. – cf. asperges – &
gall. merllys) idem
ASPE / ASPLE (all. Haspel = dévidoir à soie...) = & cf. syn. dibuner...
ASPE (NL basq azpe : caverne < pe sous)
ASPECT = (anc. celt. prit- > pred, pryd)
+ (Ling.) arvez ar verb (usu. ARVE(Z)IOU : des poses ou postures – Ph<PM)
& parf. (loc.) MODELL
(Prl - & cf. pleus’)
& aspect terreux… + fesson an douar (war ub – T<JG)
+ (mine extérieure) cf. DIAVAES /-Z*° (santel... - Heneu)
+ à son aspect > (gwelet ‘vez) WARNAÑ (T<JG)
ASPERGER + & les asperger d’eau > STRINKañ
dour warno (T<JG)
ASPERGES (lat